اموزش کاردستی و تزیین

اموزش قالی بافی قدم به قدم (بافت قالی)

 اموزش قالی بافی قدم به قدم (بافت قالی)

اموزش قالی بافی قدم به قدم (بافت قالی)

 گرچه یک بافت معیوب ، ممکن است از جهات بسیار زیادی دارای مشکل باشد ، اما چند نکته کلیدی وجود دارد که اگر توسط بافنده رعایت شوند ، بافت فرش – حداقل – دارای کیفیت قابل قبول خواهد بود و اگر رعایت نشوند ، ممکن است لطمات غیر قابل جبرانی به فرش وارد شود .

۱- اساس انجام یک بافت خوب

اول : دار قالی سالم و بدون عیب

دوم : انجام چله کشی صحیح و یکدست می باشد .

بنابراین ، چنانچه کیفیت موارد فوق ، برای شما قابل قبول ( یا دلچسب ) نبود ، تا زمان حل مشکل ، بهیچ عنوان بافت را شروع نکنید .

برای بافندگان تازه کار و کم تجربه ، چله کشی کاری سخت و دشوار است همچنین ، با توجه به حساسیت فوق العاده چله کشی در حاصل کار ، بهتر است کار چله کشی را به افراد خبره و با تجربه واگذار کنید .

۲- پود نازک :

پس از انتخاب دار مناسب و انجام چله کشی صحیح ، مهمترین عامل موفقیت در انجام یک بافت خوب ، این است که بافنده در کشیدن پود نازک ، به اندازه کافی ، مهارت داشته باشد . بنابراین – لطفا تا قبل از حصول اطمینان ، و تمرین کافی ، در این مورد بهیچ وجه ، بافت را شروع نکنید زیرا :

کیفیت بافت هر فرش بیشتر از هر چیز مربوط به کیفیت کشیدن پود نازک آن است

۳- کنترل دقیق ارتفاع فرش :

بطور مرتب ( معمولا هر بیست رج یکبار ) ارتفاع بافت را متناسب با رجشمار محاسبه کرده  کافی است ارتفاع فرش را برابر با آن بطور مرتب و از همان ابتدا تنظیم کنید و از مشکلات و عیوب زیادی که در اثر عدم کنترل ابعاد ممکن است بوجود آید جلوگیری نمائید

 

۱– هنگام شروع به کار در اولین رج ، باید چک شود که روی گلیم باف اولیه فرش و قایق ( در صورت وجود) ، پوششی از جنس نوارچسب یا امثال اینها نصب شود .
اینکار برای این است که ممکن است هنگام کار در رجهای اولیه ، تارها در قسمت پایین توسط قسمت پایین چاقو زخمی نشود
۲- در موقع پود رد کردن ( پود کلفت ) ابتدا پود کش را از وسط کار انداخته و داخل تارها کرده و به طرف سمت چپ هدایت کنید
وقتی به انتهای کار رسید ، پود را در قلاب آن انداخته و آن را بکشید و از وسط کار در بیاورید
سپس بجای اینکه به همین طریق ادامه بدهید
اینبار پودر کش را برخلاف جهت قبلی یعنی از همان جایی که پود درآمده ، وارد و به طرف راست هدایت کنید و پود را در سوراخ تعبیه شده در انتهای پود کش قرار دهید
و بکشید ، دقت کنید پاره نشود
این کار پود کشی را برایتان راحت تر می کند
۳- برای اینکه فرش شما دچار بالازدگی یا پایین افتادگی نشده و طول آن درازتر یا کوتاه تر نشود باید هر ۱۰ رجی که بافته می شود در فرشهای با رج شمار ۵۰ ، حدود ۱۵ میلی یعنی یک سانت و نیم ارتفاع داشته باشد
یعنی ۱۰۰ رج ۱۵ سانت
۴- برای اینکه فرش شما از طرفین جمع نشود ، و وقتی پودکش پود کلفت را انجام می دهید از هر طرف دار به اندازه ۵ سانت از پود نگه داشته ، و با چاقو بریده شود
یعنی شیرازه بافی که در واقع پیچیدن پود به دور چند تار طرفین فرش و برگرداندن بود ، انجام نشود و پود از طرفین آزاد بماند
ابتدا به نظر می رسد این کار باعث می شود که فرش انسجام نداشته باشد ، ولی اصلا مشکلی از این لحاظ پیش نخواهد آمد
چون پس از بافت و پایین آوردن کار یک شیرازه ( شیرزاه منفصل ) دور تارها زده خواهد شد البته توسط کسانیکه کارهای انتهایی فرش را ائم از شیرازه بافی و قایق زنی و پرداخت را انجام میدهند
این کار ( یعنی آزاد گذاشتن و برنگرداندن پود باعث می شود فرش شما به هیچ وجه از طرفین جمع نشود
چون در صورتیکه شما این پود ها را به داخل کار می کشیدید ، هر رج مقداری فرش به داخل جمع می شد که آخر کار پایین فرش شما به طور مثال ۷۰ سانت و بالای فرش شما ۶۲ سانت می شد که ایراد بزرگی بود
در واقع شما با این کاری که ما به شما می گوییم ، علاوه بر آن که زحمت خودتان را کمتر می کنید و پود ها را آزاد گذاشته و سراغ بافت می روید و باز هر رج همینطور پود کشی را انجام داده و باز پود ها را از طرفین آزاد می گذارید ، فرشتان هم بدون ایراد درمیاد
۵-گر بعضی از قسمتهای کار بطور تیکه ای بالازدگی یا پایین افتادگی پیدا کرد ، که این کار هم ممکنه بخاطر نازک یا کلفت بودن بعضی از نخ ها باشد و هم ممکنه بخاطر فاصله کمتر یا بیشتر تارها از همدیگر یعنی کیپی زیاد یا کم تارها به همدیگر باشد ، این ایراد را به این شکل برطرف می کنیم
هر جا که پایین زدگی دارد هر از گاهی روی گرهای ان منطقه ، گره های مکرر می زنیم ، یعنی از رنگ همان گرهی که در این منطقه هست ، برداشته و روی همان گره ها از همان رنگ می بافیم ( قبل از اینکه پود کشی را انجام دهیم )
این کار باعث می شود ارتفاع آن تکه بالاتر بیاد
در مناطقی هم که دچار بالازدگی هست نخمان را دولا هست ، یک لایش را خذف و با یک لا بافت را انجام می دهیم
این کار هم باعث پایین آمدن ارتفاع آن منطقه می شود البته هر رج این کار را نمی کنیم بلکه هر چند رج یکبار تا وقتی که ارتفاع کار یک دست شود.

 

 

گره، ریشه، ایلمک، ایلمه، خفت، گند، پیچه، کله همه اینها یک منظور را افاده میکنند و آن خامه یا پرزی است که در حول محور چلههای زیر و رو (یکی از زیر و یکی از رو) گره میخورد و با پهلوی هم قرار دادن آنها، نقش و نگار قالی نمایان شده و قالی به خود شکل میگیرد.
تراکم گرهها و ظرافت آنها نمایانگر میزان مرغوبیت و کیفیت فرش است. بدین معنی که هر چه تعداد گرهها زیادتر و در اصطلاح فرشبافی هر چه پرتر باشد کیفیت آن بالاتر خواهد بود.
به طور کلی در قالیبافی ایران دو نوع گره متداول است:

● گره ترکی: (طرز عمل)
این گره روی دو تار رو و زیر به کار میرود. بدین ترتیب که بافنده خامه یا پرز، را در دست چپ گرفته و به صورت عمود یا خط مستقیم بر روی تارهای رو و زیر قرار میدهد. هر یک از دو سر خامه به پشت یکی از تارها رفته پس از پیچیدن به دور آنها از بین دو تار بیرون آمده به طرف بافنده کشیده میشود. این نوع گره که ترکی (متقارن) نامیده میشود بیشتر به کمک قلاب انجام میگیرد و نسبت به سایر بافتها محکمتر است. گره ترکی در ترکیه و آذربایجان و همدان و دیگر نقاط ترکنشین به کار میرود، ولی در سطح جهانی کمتر مورد استفاده است. به شکلها بادقت توجه کنید

آموزش اولیه تابلوفرش.آموزش گره فرش.آموزش کامل قالیبافی.آموزش قدم به قدم بافت فرش.آموزش تابلوفرش.وسایل آموزشی تابلوفرش.آموزش تابلوفرش برای مبتدیان.سی دی آموزش تابلوفرش.فیلم آموزش تابلوفرش.کتاب آموزش تابلوفرش

آموزش اولیه تابلوفرش.آموزش گره فرش.آموزش کامل قالیبافی.آموزش قدم به قدم بافت فرش.آموزش تابلوفرش.وسایل آموزشی تابلوفرش.آموزش تابلوفرش برای مبتدیان.سی دی آموزش تابلوفرش.فیلم آموزش تابلوفرش.کتاب آموزش تابلوفرش

آموزش اولیه تابلوفرش.آموزش گره زدن.آموزش کامل قالیبافی.آموزش قدم به قدم بافت فرش.آموزش تابلوفرش.وسایل آموزشی تابلوفرش.آموزش تابلوفرش برای مبتدیان.سی دی آموزش تابلوفرش.فیلم آموزش تابلوفرش و قالیبافی.کتاب آموزش تابلوفرش

آموزش اولیه تابلوفرش.آموزش گره فرش.آموزش کامل قالیبافی.آموزش قدم به قدم بافت فرش.آموزش تابلوفرش.وسایل آموزشی تابلوفرش.آموزش تابلوفرش برای مبتدیان.سی دی آموزش تابلوفرش.فیلم آموزش تابلوفرش.کتاب آموزش تابلوفرش

آموزش اولیه تابلوفرش.آموزش گره فرش.آموزش کامل قالیبافی.آموزش قدم به قدم بافت فرش.آموزش تابلوفرش.وسایل آموزشی تابلوفرش.آموزش تابلوفرش برای مبتدیان.سی دی آموزش تابلوفرش.فیلم آموزش تابلوفرش.کتاب آموزش تابلوفرش

آموزش اولیه تابلوفرش.آموزش گره فرش.آموزش کامل قالیبافی.آموزش قدم به قدم بافت فرش.آموزش تابلوفرش.وسایل آموزشی تابلوفرش.آموزش تابلوفرش برای مبتدیان.سی دی آموزش تابلوفرش.فیلم آموزش تابلوفرش.کتاب آموزش تابلوفرش

آموزش اولیه تابلوفرش.آموزش گره فرش.آموزش کامل قالیبافی.آموزش قدم به قدم بافت فرش.آموزش تابلوفرش.وسایل آموزشی تابلوفرش.آموزش تابلوفرش برای مبتدیان.سی دی آموزش تابلوفرش.فیلم آموزش تابلوفرش.کتاب آموزش تابلوفرش

این گره با استفاده از قلاب تبریزی بدینصورت انجام میشود که ابتدا یک جفت چله زیر و رو را به کمک قلاب جلو کشیده، بخشی از خامه موردنظر را در دست چپ گرفته یک سر خامه را به کمک قلاب بین دو چله برده و آنرا از پشت تار اول بیرون آورده از روی دو تار عبور میدهیم، آنگاه آنرا پشت تار دوم برده و سپس سر خامه را از بین دو تار مجدداً بیرون میآوریم و هر دو سر را با هم بطرف پایین میکشیم و اضافه آنرا با لبه تیز قلاب قطع میکنیم. (بافندگان زبده به نحوی عمل میکنند که از یک سمت نیاز به بریدن سرپرز دیگر گره نباشد و تقریباً پرز به اندازه مورد نیاز بیرون آمده و فقط قسمت بلند آنها بریده میشود). ضمناً باید دقت شود که در موقع جلو کشیدن دو سر گره اندازه آنها یکسان باشد و یکی کوتاهتر و دیگری بلندتر نباشد.)

معمولاً نوع گره و تعداد آن در واحد سطح (رجشمار) ملاک ظرافت و محکمی فرش است. طبقه بندی کیفی فرشها براساس بافت، معمولاً با تعداد گره در یک واحد سطح انتخابی (سانتیمتر، دسیمتر، اینچ، فوت مربع) و گاه نیز با محاسبه تعداد گره در واحدی از طول (اینچ، فوت، متر) انجام میشود.
علاوه بر روشهای فوق در ایران از گره (وسیله فلزی ۵/۶ سانتیمتر) نیز برای سنجش استفاده میکنند، مثلاً فرش چهل تا یک گره یا چهل رجی دارای ۴۰ گره در ۵/۶ سانتیمتر است. گاه نیز از تعداد گره در چارک استفاده میکنند به طوری که فرش ۱۶۰ رج یک چارک همان ۴۰ رجی است.
رجشمارهای، رایج در بافت فرشهای ایران:
رجشمار رایج فرشهای ایران از ۲۰ تا ۷۰ رجی (یعنی فرشهایی با ۱۱۶۰۰-۹۰۰ گره در دسیمتر مربع) را شامل میشود. معمولاً فرشهای درشتباف ۲۰ و ۲۵ رجی (یعنی فرشهایی با حدود ۹۰۰ و ۱۴۸۰ گره در دسیمتر مربع) جزء فرشهای پست شمرده میشوند و تولید آنها در برنامههای آموزشی و یا توسط بافندگان ساده و مبتدی صورت میگیرد. فرشهای ایلیاتی نیز معمولاً درشتباف و حدود ۳۰ رجی هستند. فرشهای متوسط خوب، فرشهای ۴۰، ۴۵ و ۵۰ رجی (با داشتن حدود ۵۹۰۰-۳۸۰۰ گره در دسیمتر

روش: بافت به روش ترکی

در این روش برای گره از قلاب استفاده می شود و با کمک قلاب تار رو را به طزف جلو می کشیم سپس سز مقداری از خامه را با نوک قلاب بین دو تار برده و از پشت تار رو آن را پیچیده و از زوی دو تار به سمت پشت تار زیز می بریم و از بین آنها به جلو کشیده و پایین می آوریم و سر اضافی خامه را می بریم .
( گره ترکی را گره متقارن نیز می گویند چون خامه به دور هر دو تار گره می خورد و تار ها نسبت به هم تقارن دارند )
استفاده از این نوع گره در آذربایجان – همدان – ترکمن صحرا – و بیجار رایج است و نسبت به گره فارسی از استحکام بیشتری برخوردار است.
مزایای گزه ترکی نسبت به گره فارسی :
۱- نسبت به گره فارسی از استحکام بیشتری برخوردار است و به سختی از فرش بیرون کشیده می شود.
۲ – در بافت این نوع گره به جای انگشتان از قلاب برای گرفتن تار استفاده می شود در نتیجه انگشتان دست آسیب نمی بینند.
۳ – سرعت کار در این روش بیشتر است ( تا ۵۰ گره در دقیقه )

روش بافت به روش فارسی
مقداری از خامه را بر می داریم و بین انگشت میانی و سبابه دست چپ نگه می داریم بوسیله انگشت سبابه دست راست یک جفت تار را جلو می آوریم و ضمن اینکه حدود دو سانتی متر از خامه را از بین انگشتان دست چپ بیرون آورده ایم
, آن را از پشت تار اول (تار رو ) رد می کنیم و پس از خم کردن سر آن خامه را از لای چله دوم به سمت پشت آن عبور داده و از مابین دو تار به سمت روی فرش جلو می کشیم و پایین می آوریم که این عمل با کمک انگشت میانی و سبابه راست انجام می شود.
سپس بوسیله تیغه چاقو که در دست راست نگه داشته ایم سر نخ اضافی را می بریم.
چون این گره فقط به دور یک تارپیچیده می شود به نام گره نا متقارن نیز مشهور است .
استفاده از این گره بیشتر در اراک – قم – کاشان – اصفهان – مشهد و تهران رایج است.

 

گره، ریشه، ایلمک، ایلمه، خفت، گند، پیچه، کله همه اینها یک منظور را افاده میکنند و آن خامه یا پرزی است که در حول محور چلههای زیر و رو (یکی از زیر و یکی از رو) گره میخورد و با پهلوی هم قرار دادن آنها، نقش و نگار قالی نمایان شده و قالی به خود شکل میگیرد.
تراکم گرهها و ظرافت آنها نمایانگر میزان مرغوبیت و کیفیت فرش است. بدین معنی که هر چه تعداد گرهها زیادتر و در اصطلاح فرشبافی هر چه پرتر باشد کیفیت آن بالاتر خواهد بود.
به طور کلی در قالیبافی ایران دو نوع گره متداول است:

۱) گره ترکی (پیشینه تاریخی
برای انتخاب وجه تسمیه قیورد و سنه، دلایل کافی در دست نیست، زیرا گرچه قصبه قیورد سابقهای طولانی در قالیبافی دارد، اما این نمیتواند دلیل کافی برای انتساب گره ترکی به این قصبه باشد. چون قالیها و قالیچههای مناطق مختلفی مثل شیروان، گنجه، قرهباغ، قفقاز، تبریز، هریس و همدان و انواع مختلف دستبافتهای عشایر فارس، با این گره بافته میشوند و نیز دلیل قاطعی در دست نیست که این گره اولین بار در قیورد بافته شده باشد. بنابراین، چون این نوع گره در مناطق ترک به کار برده میشود، اگر آن را تنها گره ترکی بنامیم منطقیتر خواهد بود.

۲) گره فارسی:
یا سنه گرهای است که به وسیله قالیبافان ایرانی هژاد و قالیبافان فارسیزبان مانند اراک، مشهد، بیرجند، کرمان، اصفهان، نائین، کاشان و قم به کار میرود، قالیهای سنه (سنندج) برخلاف تصور مانند کلیه قالیچههای کردباف، با گره ترکی بافته میشود، بنابراین کلمه «سنه» برای گره فارسی اسمی بیمسمی و انتخابی نامعقول است و تنها میتوان بر این باور بود که سیر تاریخ و وقوع حوادث و جریانهای تاریخی و مهاجرت اقوام به دیگر نقاط مسائلی را فراهم میآورد که به تبع آن استفادهکنندگان از هر یک از دو گره مورد بحث، در مقاطی مجزا از گروه دیگر قرار گرفتند.

● گره ترکی: (طرز عمل)
این گره روی دو تار رو و زیر به کار میرود. بدین ترتیب که بافنده خامه یا پرز، را در دست چپ گرفته و به صورت عمود یا خط مستقیم بر روی تارهای رو و زیر قرار میدهد. هر یک از دو سر خامه به پشت یکی از تارها رفته پس از پیچیدن به دور آنها از بین دو تار بیرون آمده به طرف بافنده کشیده میشود. این نوع گره که ترکی (متقارن) نامیده میشود بیشتر به کمک قلاب انجام میگیرد و نسبت به سایر بافتها محکمتر است. گره ترکی در ترکیه و آذربایجان و همدان و دیگر نقاط ترکنشین به کار میرود، ولی در سطح جهانی کمتر مورد استفاده است.
این گره با استفاده از قلاب تبریزی بدینصورت انجام میشود که ابتدا یک جفت چله زیر و رو را به کمک قلاب جلو کشیده، بخشی از خامه موردنظر را در دست چپ گرفته یک سر خامه را به کمک قلاب بین دو چله برده و آنرا از پشت تار اول بیرون آورده از روی دو تار عبور میدهیم، آنگاه آنرا پشت تار دوم برده و سپس سر خامه را از بین دو تار مجدداً بیرون میآوریم و هر دو سر را با هم بطرف پایین میکشیم و اضافه آنرا با لبه تیز قلاب قطع میکنیم. (بافندگان زبده به نحوی عمل میکنند که از یک سمت نیاز به بریدن سرپرز دیگر گره نباشد و تقریباً پرز به اندازه مورد نیاز بیرون آمده و فقط قسمت بلند آنها بریده میشود). ضمناً باید دقت شود که در موقع جلو کشیدن دو سر گره اندازه آنها یکسان باشد و یکی کوتاهتر و دیگری بلندتر نباشد.)

▪ حالات فرعی:
(متقارن ۲ ـ متقارن ۳)
حالتهای فرعی متناسب با میزان کشش و ضخامت پود ضخیم در تغییر است. پس از بافت یک رج و عبور پود ضخیم از روی ردیف گرهها، برحسب میزان ضخامت و کشش پود، گرهها در دو حالت قرار میگیرند. عبور ود ضخیم سبب میشود که تار زیر به طرف پایین و پشت فرش و تار رو به طرف سطح قالب و رو به بافنده رانده شده، در نتیجه تارهای زیر و رو در دو سطح متفاوت نسبت به پشت و روی قالی قرار میگیرد (رجوع کنید به شیوههای بافت لول و تخت در بخش پودها). بر حسب آنکه خامه دوران یافته به دور تار سمت راست در موضعی پایینتر و یا بالاتر نسبت به تار سمت چپ قرار گیرد، نوع گره به ترتیب به متقارن نوع دوم و در حالت عکس به گره متقارن نوع سوم موسوم خواهد شد.

● گره فارسی (سنه) یا نامتقارن یا گره میان دررفته
در این نوع گره خامه یا پرز گره تنها به دور یک تار پیچیده و سر دیگر آن از پشت تار دومی آزاد میگذرد. بدین طریق که بافنده ابتدا مقداری از خامه (نخ پشمی) را از توپک جدا کرده در حالی که چاقوی فارسی بافت را بدست راست دارد با دو انگشت سبابه و میانی دست چپ سرخامه جدا شده را نگه میدارد. سپس بوسیله سرانگشت سبابه دست راست یک جفت چله (زیر و رو) را جلو آورده و ضمن اینکه حدود ۲ سانتیمتر خامه از بین انگشتان دست چپ بیرون آمده، آنرا از پشت چله اول رد نموده و پس از خم کردن سر آن، خامه را از روی چله دوم به سمت پشت آن عبور داده و از ما بین ۲ تار به سمت روی فرش جلو کشیده و کاملاً پایین میآورد. این کار با انگشت میانی و سبابه دست راست صورت میگیرد، سپس بوسیله لبه کاردک سرنخ اضافی را میبرند. گره فارسی را گره نامتقارن نیز مینامند، زیرا گره بطور متقارن به دور هر دو تار پیچیده نمیشود و تنها بدور یک تار پیچیده میشود.

▪ حالات فرعی ۲:
گره نامتقارن بر دو نوع است: اگر خامه به دور تار راست پیچیده و از پشت تار چپ بیرون آمده باشد آن را گره نامتقارن راست و اگر خامه دور تار چپ پیچیده از پشت تار راست بیرون آمده باشد آن را گره نامتقارن چپ میگوییم.
همانطور که در مورد گره ترکی نیز بیان شد، پس از عبور پود ضخیم و به هنگامی که بر اثر کشش پود، تارهای سمت راست و یا چپ در موضعی عقب یا جلو نسبت به یکدیگر و یا پایین و بالا نسبت به پشت روی قالی قرار میگیرند دو حالت مدنظر است:
اگر گره دوران یافته به دور تار سمت راست، در موضعی پایینتر از دنباله خودش که از پشت تار سمت چپ گذشته قرار گیرد گره نامتقارن نوع سوم نامیده میشود، و اگر عکش این حالت باشد به آن نامتقارن نوع چهارم میگویند.

● گره جفتی (تقلبی)
در پارهای موارد به جای اینکه پرز خامه تنها به دور یک تار بپیچد، گاهی چهار تا شش تار را دربرمیگیرد. به این نوع گره، گره جفتی ایلمه و یا گره تقلبی میگویند. از تصاویر دو نوع گره اصلی میشود استنباط کرد که تغییرات جزئی در این دو گره را نمیتوان به صورت انواع مختلف آن تلقی کرد، چه روش گره زدن یکی است، فقط به جای آنکه گرهها به دو رشته تار بسته شود به چهار رشته اتصال مییابد. بستن این نوع گره مخصوص کسامی است که به مرغوبیت فرش نمیاندیشند و قصد دارند در مدتی کوتاه کار بافت فرش را تمام کنند. یعنی به جای دو گره تنها یک گره به کار میبرند و به این ترتیب به کیفیت فرش زیان وارد آورده و کمیت آنرا به نصف تقلیل میدهند. در نتیجه جنسی که بدین سان تهیه میشود نصف تراکم لازمه را خواهد داشت و مقاومت آن کم خواهد بود و خیلی زود ساییده و فرسوده میشود.
تشخیص این موضوع در قالیهای ریزباف قبل از گذرانیدن پود مشکل است و پس از گذرانیدن آن تقریباً غیرممکن خواهد بود و تنها با لمس کردن قالی این موضوع را میتوان فهمید؛ چون در قالی یا قالیچهای که در بافت آن تعداد زیادی از گرهها به جای بسته شدن به دو تار به چهار تار بسته شود تراکم تارها و وزن قالی کمتر میشود و این خود از دوام آن به میزان قابل ملاحظهای میکاهد.
گره جفتی گاه تنها در مرکز فرش استفاده میشود و این از چشم خریدار دور  نخواهد ماند

ملیله‌کشی دندان موشی

به منظور حفظ و نگهداری گره‌ها در پایین قالی قبل از گلیم‌بافی و در بالای قالی بعد از گلیم، با نخهای رنگی انجام می‌شود. بدین ترتیب که دو رشته نخ رنگی از میان تارهای چله که شش تار، شش تار و یا سه تار، جدا کرده‌اند گذرانیده می‌شود به طوری که نخهای رنگی به تناوب در زیر رو روی نخهای چله قرار می‌گیرند. انتخاب تعداد تارهایی که در زیر و روی نخ رنگی قرار می‌گیرد اختیاری و به دلخواه بافنده است. گلیم‌بافی، کرباس‌بافی، ملیله‌بافی و شله‌بافی
همه اینها منظور واحدی را افاده می‌کنند و آن عبارت است از بافت ساده‌ای به اندازه سه تا چهار سانتیمتر که با نخ پنبه‌ای سفید از جنس نخ تار می‌بافند. این عمل که به نام مهر یا قفل قالی نامیده می‌شود از ریزش گره‌ها جلوگیری می‌کند.
با توجه به اهمیت گلیم‌بافی اینکار به وسیله استادکار انجام می‌شود. بی‌دقتی و بی‌توجهی در این کار موجب عارض شدن عیبهایی چون گوشه‌دار شدن و کجی فرش (سره‌داشتن) و بالاخره شانه انداختن خواهد شد. به همین جهت دم‌ کار گلیم‌بافی باید صاف و یکنواخت باشد و به اصطلاح بالا و یا پائین نباشد. پودکشی بخش گلیم‌باف (پود‌دادن)
برای انجام گلیم‌بافی از پود ضخیم استفاده می‌شود اینکار در ترک‌بافی با استفاده از سیخ پودکشی انجام می‌شود، بدین شکل که در فاصله دم کار تا محلی که تارها بصورت زیگزاگ درهم فرو رفته‌اند، سیخ پودکشی را از سمت قلابدار، به آرامی و از کنار فرش به داخل چله‌ها (بین چله‌های زیر و چله‌های رو) در سرتاسر عرض چله داخل نموده و سرپود را به قلاب آن آویخته و مجدداً (در جهت عکس) سیخ را بیرون می‌کشیم. سپس با شانه یا کرکیت که در دست داریم پود را بدون چین‌خوردگی به طرف پایین محکم می‌کویند. در مراحل اولیه کار حتماً باید نحوه کوبیدن طوری باشد که دم کار صاف بوده و کوتاه و بلند نباشد. پس از کوبیدن اولین پود نخها زیر رو رو را با فشار کف دست روی چله‌ها عوض نموده و مجدداً شروع به پودکشی به روش فوق‌الذکر می‌نماییم. در بافت گلیم نخهای پود و چله با هم حالت بعلاوه یا زیگزاگ را دارند یعنی یکی از زیر و یکی از رو بوده و اگر خوب تنظیم و کوبیده شوند حالت پارچه را پیدا می‌کنند. در بافت بصورت فارسی بجای استفاده از سیخ پودکشی از انگشتان دست برای عبور پود استفاده می‌شود. گلیم‌بافی در فرش از ۳ تا ۶ سانتیمتر با توجه به اندازه فرش بعد از تنظیم تارها باید انجام شود. معمولاً مقدار گلیم‌بافی برای پشتی ۶ رج، برای قالیچه ۱۲ رج، برای پرده‌بافی ۳×۲ متر ۲۵ رج و برای ۴×۳ متر ۳۰ رج خواهد بود). با بالابردن هاف و جابجایی دوباره تارهای چله نخستین مرحله بافت و زدن گره آغاز می‌شود و قالیباف با پیروی از نقشه مورد نظر کار گره زدن را آغازمی‌کند. اولین قسمت، بافت کناره است که به صورت ساده و بدون طرح همچون نواری دور تا دور فرش را در برمی‌گیرد و معمولاً در حدود ۱۰ رج است و برای انجام آن از گره ترکی و یا فارسی همانطور که مفصلاً در مبحث گره توضیح دادیم استفاده می‌شود. بافنده از سمت چپ، کار بافت را آغاز می‌کند و پس از اتمام بافت یک رج کامل و جلوکشی گره‌ها که عبارت از گرفتن پرزها و کشیدن آن بطرف پایین است به دوانیدن پود ضخیم همانطوری که قبلاً از آن بحث رفت، اقدام می‌نماید. پس از دوانیدن پود با استفاده از ضربات دفتین یا شانه که دندانه‌های آن به اندازه فاصله تارهاست، پود را کاملاً در بین تارها جایگیر نموده و بر روی ردیف گره‌ها می‌خوابانیم. آنگاه با فشار دست بر روی چله‌ها و پایین آوردن چوب هاف بطور همزمان، چله‌های رو و زیر را تعویض نموده و زیگزاگ چله‌ها را بطور یکدست و یکنواخت به دم کار نزدیک می‌کنیم و چوب هاف را به جای خود برمی‌گردانیم؛ اکنون نوبت کشیدن پود نازک است. این پود که اغلب رنگی بوده و در جهت عکس پود اول بطور مارپیچ از لابه‌لای چله‌ها عبور می‌کند در ترکیب با پود زیر (پودضخیم) استحکام خاصی به فرش می‌دهد. کوبیدن پود نازک از بالای زیگزاگ به سمت پایین و با شانه سبک‌تری بنام کرکیت صورت می‌گیرد، در صورتی که بافنده در کوبیدن آن دقت نداشته باشد، پشت فرش تمیز و یکدست نبوده و بین رجهای بافته شده در پشت فرش فاصله ایجاد می‌گردد. لذا برای عبور این پود باید از یک طرف فرش با دقت شروع نمود و با گوشه شانه یا کرکیت آن را آرام‌آرام به خورد فرش داد و قسمت دیگر پود که عموماً با دست چپ بافنده آزاد می‌شود باید طوری رها باشد که به راحتی بر روی پود زیر و پرز ریشه‌ها بخوابد و در پشت فرش بین رجهای بافته شده فاصله نیفتد. در پودکشی و کوبیدن آن‌ها دقت کافی نیاز است. بی‌دقتی در کوبیدن پودها سبب جمع شدن پود در دور تارها و ایجاد فاصله‌ای بین پود و ردیف گره‌ها خواهد شد که از پشت فرش کاملاً قابل تشخیص است و ملاکی در جهت نامرغوبی فرش به شمار می‌آید.
ناگفته نماند، انتخاب شیوه تخت باف و یا لول‌باف که اختلافشان در تعداد پود و نحوه دوانیدن آنهاست، در همین مقطع اتخاذ شده و با توجه به آن بافت قالی صورت می‌پذیرد.
چله شیرازی، شیرازه، کنارپیچ، لور
با اتمام اولین رج از بافت کناره بافنده با استفاده از خامه‌ای به رنگ کناره سه یا چهار تار انتهایی را به خامه‌ای به رنگ خامه مورد استفاده در طره گره زده و با دوران آن به دور تارها موجب پیدایششیرازه یا کنارپیچ می‌شود.
کلاف خامه‌ای که برای دوران به دور سه یا چهار تار شیرازه استفاده می‌شود همیشه بصورت مستقل در کنار دار باقی می‌ماند و بافنده پس از هر بار دوران آن بدور شیرازه با به کار بردن سلیقه و رد کردن کلاف از بین نخهای دوران یافته و کشیدن آن شیرازه را محکم کرده کلاف را برای استفاده دوباره در کنار دار باقی می گذارد، با استفاده از بالا و پایین شدن هاف یا نیزه و رد کردن ارقج کلفت و نازک و یا پود زیر و رو بخش شیرازه شده به متن فرش متصل می‌شود. با اتمام یک رج بافنده گره‌ها را سرکش می‌کند. در این عمل که به آن سرکشی، جلوکشی، پایین‌کشی می‌گویند، بافنده برای قرارگیری و استحکام گره‌ها، سرپرزها را گرفته به طرف خود می‌کشد تا گره‌ها در جای خود محکم شود. در بافت فرشهای بسیار نفیس این کار بسیار با دقت انجام گرفته حتی در موقع لزوم با استفاده از ذره‌بین و با توجه به پشت فرش پایین‌کشی و هم‌ردیفی گره‌ها کنترل می‌شود. مقراض‌کاری در فرشهای ظریف پس از پودگذاری و قبل از شروع به بافتن رج جدید باید رج بافته شده را قیچی کرد. یعنی خامه‌های اضافی آن را برید. برای انجام این عمل که به مقراض‌کاری یا به طور خلاصه مقراض موسوم است، نخست به کمک یک شانه چوبی یا یک ابزار فلزی شانه مانند، رشته‌های خامه را شانه می‌کنند تا همه پرزها در یک جهت قرار گرفته و عمل بریدن خامه‌ها یک‌نواخت و منظم انجام گیرد. آنگاه قیچی را در دست راست گرفته سطح آن را کاملاًبر روی قالی می‌چسباند و با انگشت دست چپ که در دو طرف سرتیغه‌ای قیچی قرار گرفته، در به هم آوردن لبه تیغه‌ها به دست راست کمک می‌دهند. پس از هر چند بار قیچی زدن، یعنی حدود بیست سی‌ رج یکبار بدنه قیچی را بر روی قسمت بافته شده می‌کشند تا خورده نخهای اضافی بریزد و اگر پرز اضافی از دهانه قیچی گریخته و باقی ‌مانده باشد قیچی شود. در پاره‌ای نقاط بافندگان در گره زدن و مقراض، ریشه‌ها را بلند قطع می‌کنند و در نتیجه قالیهای این گونه مناطق پر پشم، سنگین و پرگوشت است و طرح آنها کاملاً پدیدار نیست. عمل مقراض‌کاری اهمیت مخصوصی داشته و انجام آن به طور صحیح بر مرغوبیت فرش می‌افزاید و کار کمتری برای پرداخت ایجاب می‌کند.
اگر این عمل یکنواخت و هم‌سطح انجام نشود، در پاره‌ای موارد موجب ضایعات جبران‌ناپذیری خواهد شد. کوتاه کردن پرزها گرچه موجب پدیدار شدن طرح قالی می‌شود لیکن کوتاهی بیش از حد آنها نخ فرش را نمایان می‌کند، حالتی که به آن ذرتی‌شدن می‌گویند.
قیچی‌کاری برای فرشهای ۶۰ تا ۷۰ رج معمولاً هر ۴ رج یا ۵ رج و در فرشهای ۴۰ رج هر ۱۵ تا ۲۰ رج و در فرشهای ۳۰ رج پس از بافت هر ۳۰ رج مقراض می‌شود.
پایین‌کشی و دوخت یا گرداندن قالی
بعد از بافته شدن قسمتی از قالی باید آن را پایین کشید تا بافندگان بتوانند به بافت بقیه قالی ادامه دهند. برای پایین کشیدن باید به چله دوان یا نجار متخصص این کار مراجعه کرد. در دارهای «چرخان» نوع تبریزی قالی به دور تیرهای افقی بالا و پایین (سردار و زیردار) می‌چرخد و بدین سان قسمت بافته شده در پشت دار قرار می‌گیرد. بعلت آسانی گردش، قالی پس از بافت هر ۳۰ الی ۴۰ سانتیمتر پایین‌کشی می‌شود. ممکن است این عمل تا پنج بار برای بافت یک قالیچه تکرار شود که البته صاحبنظران معتقدند این به ضررر قالی بوده و انضباط چله‌ها را بهم می‌زند و هر قدر هم وقت صرف شود کار مثل اول قرار نمی‌گیرد. پس هر قدر تعداد حرکت قالی کمتر باشد سلامت فرش تضمین بیشتری دارد.
در دارهای ثابت اینکار با باز کردن چله‌ها از سردار و شل کردن گروه‌ها انجام می‌شود و قسمت بافته شده پس از آنکه به پشت دار رانده شد به زیر پیچ یعنی قسمت طناب‌پیچ شده زیر دار دوخت می‌شود. بدین ترتیب که با تسمه چرمی و با استفاده از میخهایی ریز ۱۰ سانتیمتر مانده به آخرین رج بافته شده را به چوب زیردار میخکوب می‌کنند در چله‌های فارسی‌باف ذرع و نیم یک بار پایین‌کشی شده و دوخت می‌خورد. در فرشهای بزرگتر از قبیل ۳×۲ متر و ۴×۳ متر بیشتر از دو بار این عمل انجام می‌شود و بافنده موظف است تا آنجا که دست لای کار برود به بافت ادامه دهد زیرا بعلت نزدیک شدن چله‌ها به یکدیگر و بخصوص بعد از بافت ده سانتیمتر بالاتر از نیمه فرش اینکار بسیار مشکل خواهد بود.
پرداخت ماشینی
پس از اتمام قالی باید آن را با ماشین پرداخت کرد تا عمل مقدماتی پرداخت روی دار تکمیل شود و خواب متن قالی یکنواخت و صاف گردد. هر گاه خامه قالی به رنگهای جوهری رنگین باشد، برای تثبیت رنگ و براق کردن آن، فرش را به کارگاه‌های شستشو برده، دواشور می‌کنند. دارکشی یا دستگاه‌بندی
قالیهای معیوب و سرکج‌دار را بعد از اینکه از دستگاه پایین آوردند، نخست اصلاح کرده و پس از برطرف ساختن سرکجی، آنها را به بازار عرضه می‌کنند. این عمل را دارکشی یا میخ‌کشی می‌نامند. طرز عمل به شرح زیر است:
پس از آنکه جهت بدست آوردن اندازه حقیقی قالی و پناخت مقدار کجی و سمت کشش، قالی را نخ‌بندی نمودند، کناره‌های صاف قالی را میخکوب نموده آنرا نم می‌زنند، سپس تا اندازه‌ای که پاره نشود آنرا در جهت برطرف نمودن سرکجی می‌کشند و آنگاه آنرا محکم می‌کنند و در آفتاب قرار می‌دهند تا خشک شود. سپس آنرا هر دفعه نم می‌زنند تا پودها در جهت کشیده شده بایستد. چنانچه اندازه دلخواه تأمین شد کار تمام است والا آنرا مجدد در جهت اولیه کش می‌دهند. اینکار ممکن است چندین بار و در طی چند روز انجام شود تا قالی در مکان اصلی و به اندازه دلخواه قرار گیرد. برای خشک کردن قالی گاه از کوره‌های هوای گرم نیز استفاده می‌شود. لیکن تجربه نشان داده است که نوع آفتابی آن بهتر و دوام آن بعد از رها کردن فرش در حالت عادی بیشتر است. به همین منظور در شهرهایی نظیر کاشان که آفتاب کافی دارند اینکار صحیح‌تر انجام می‌پذیرد.
زنجیره
پس از اتمام بافت قالی، تارهای انتهایی که قدری فراتر از بخش گلیم‌باف بریده شده‌اند، در دسته‌های چندتایی به طرق مختلف به یکدیگر بسته می‌شوند. این عمل نه تنها باعث استحکام و جلوگیری از فروپاشی بخش گلیم‌باف قالی است بلکه به زیبایی سر و ته دستبافت نیزمی‌افزاید

«مطالب پیشنهادی به شما»

درباره نویسنده

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.