باغبانی و پرورش گل و گیاه

پرورش گل و گیاه : مراحل پیوند زدن سبزیجات و فواید

پرورش گل و گیاه : مراحل پیوند زدن سبزیجات و فواید

Vegetable-Grafting-Book مراحل پیوند زدن سبزیجات

مهمترین فواید پیوند سبزیجات عبارتند از :

۱) مقاومت به بیماریهای گیاهی :
پژوهش ها نشان می دهند که پیوند سبزیجات (حتما مقاله قبلی در باره پیوند سبزیجات و تولید گوجه دو رنگ را بخوانید در سایت تهران مال ماست) می تواند در کاهش خسارات بسیاری از قارچ های خاکزاد، باکتریها، ویروس ها و نماتدها مؤثر باشد. پیوندزدن توانسته است باعث حذف پژمردگی ورتیسیلیومی و فوزاریومی کدوئیان و گوجه فرنگی در سیستم های پرورش سبزیجات کشورهای ژاپن ، کره جنوبی و یونان گردد. از پیوند سبزیجات در نیوزیلند برای کاهش سطوح پوسیدگی چوب پنبه ای ریشه (corky root rot) استفاده می شود. در کشورهای مراکش و یونان از پیوند سبزیجات جهت کنترل نماتد غده ریشه (root-knot) با عاملیت “Meloidogyne sp” در بوته های گوجه فرنگی و کدوئیان سود می جویند.
بسیاری از پژوهندگان توصیه نموده اند که پیوند سبزیجات باید وسیعاً جایگزین استفاده از گاز “متیل بروماید” در مدیریت بیماریهای خاکزاد گردد. از پیوندزدن سبزیجات در تولیدات باغبانی قاره آسیا برای حذف پژمردگی باکتریایی گیاهان خانواده سولاناسه نظیر فلفل و گوجه فرنگی استفاده می شود. از پیوندزدن سبزیجات در مناطق گرمسیری جهان نظیر برونئی در شرق آسیا که پژمردگی باکتریایی بشدت شایع و خسارتزا است، بهره می گیرند. در یک بررسی با استفاده از بوته های پیوندی و غیر پیوندی گوجه فرنگی برای مقابله با بیماری پژمردگی باکتریایی در هندوستان مشخص شد که ۱۰۰% بوته های غیرپیوندی در طی یک دوره بسیار کوتاه نابود می شوند درحالیکه بوته های پیوندی به مرحله تولید رسیده و ۴ برابر حالت عادی بوته های رسمی به تولید محصول می پردازند.
۲) تحمل تنش های غیرزنده :
پیوند سبزیجات می تواند تأثیرات شگرفی بر تولیدات گیاهی در شرایط تنش های غیر زنده یا محیطی بگذارد و عملکرد را از کاهش برهاند. باید توجه داشت که بیش از یک سوّم کل اراضی فاریاب جهان متأثر از شوری هستند که موجب نزول کمی و کیفی تولیدات کشاورزی می شوند درحالیکه پیوند سبزیجات بر روی پایه های متحمل به شوری می تواند از کاهش راندمان محصول در چنین شرایطی بکاهد. پیوند سبزیجات برای کاهش اثرات منفی تنش رطوبت اشباع خاک نیز کاربرد یافته است. پیوند سبزیجات نشانداده است که گیاهان را نسبت به محیط های بسیار گرم و نسبتاً سرد متحمل می سازد و بدینگونه بر دوره رشد گیاهان و نتیجتاً میزان تولیدات گیاهی و درآمدهای حاصله زارعین افزوده می گردد.
۳) افزایش تولیدات گیاهی :
عملکرد محصول در برخی ارقام هندوانه با استفاده از پایه های مقاوم بمیزان ۱۰۶ درصد در استرالیا افزایش داشته است. ارقامی نظیر “Maxifor” برای استفاده بعنوان پایه پیوند اصلاح گردیده اند و جهت استفاده در گلخانه ها مناسبند. چنین ارقامی دارای توانایی بیشتری در جذب آب و عناصر غذایی هستند.

مراحل پیوندزدن سبزیجات

vegetable grafting

مراحل پیوندزدن سبزیجات :
اگرچه پیوند سبزیجات بسیار سهل و ساده است امّا باید طی مراحلی چون : انتخاب پایه ، تاریخ بذرکاری ، زمان پیوند ، دوره التیام و زمان انتقال به مزرعه بشرح زیر با دقت مدیریت گردد :
۱) انتخاب پایه و پیوندک مناسب :
معمولاً از ارقامی بعنوان پیوندک بهره می گیرند که دارای خصوصیات میوه دهی مطلوب باشند لذا در گروه گوجه فرنگی های رسمی ارقامی نظیر : “Clude german Johnson” ، “Cherokee purple” و “Kellogg`s breakfast” از سایرین بارزترند.
ضمناً ارقامی بعنوان پایه پیوند انتخاب می گردند که از توانایی مقاومت در برابر شیوع بیماریها و آفات خاکزاد و تنش های غیر زنده و همچنین قابلیت تولید محصول مناسب حتی در عدم حضور عوامل پارازیتی برخوردار باشند. برای انتخاب بهترین پایه ها ضرورت دارد که پتانسیل حضور پاتوژن ها در مزارع شناسایی گردد.
مزارعی که به پرورش بادمجانیان اختصاص می یابند، معمولاً در معرض ابتلا به بیماریهای پژمردگی باکتریایی قرار دارند. این بیماری در مناطقی نظیر شمال شرقی کالیفرنیا آنچنان شیوع یافته که باعث رها شدن بسیاری مزارع گردیده است. پژمردگی ویرتیسیلیومی در مزارع منطقه “آپالاچاین” منجر به خسارات سختی بر بوته های گوجه فرنگی شد زیرا شرایط اقلیمی برای گسترش بیماری مذکور فراهم بوده است.
نماتدهای گره ریشه را می توان در نمونه های خاک قبل از کاشت تشخیص داد امّا آنها فراوانی بیشتری در خاک های شنی دارند. کمپانی های ژاپنی “Sakata” و “Takii” و شرکت های هلندی “deRuiter” و “Bruinsma” به اصلاح ارقام مطلوب جهت استفاده بعنوان پایه پیوند در مقابله با خسارات نماتدها نموده اند.
۲) کاشت بذور پایه و پیوندک :
برای کاشت بذور پایه و پیوندک باید نکات بهداشتی را رعایت نمود بطوریکه ابزارهای پیوندزنی را بخوبی استریل کرده و از مخلوط خاک های سبک بعنوان بستر بذور بهره گرفت. بذور باید حدود ۲ هفته قبل از آغاز فرآیند پیوندزدن و التیام بخشی کاشته شوند. گیاهچه های پیوندشده را به مدت یک هفته در محفظه التیام و متعاقباً یک هفته جهت سازگاری با نور طبیعی در داخل گلخانه نگهداری می کنند سپس به مزرعه منتقل می نمایند. برای تنظیم گوناگونی قدرت نامیه بین پایه و پیوندک باید نسبت به تفاوت در زمان کاشت آنها مبادرت ورزید. پایه ها در بسیاری از موارد به ۵-۲ روز زمان بیشتر نسبت به پیوندک ها نیاز دارند لذا زودتر کاشته می شوند. گواینکه سرعت رشد پایه های هیبرید نسبت به پایه های رسمی بیشتر است ولیکن کاهش دمای محیط نیز می تواند از سرعت رشد گیاهچه ها بکاهد و باعث تغییراتی در برنامه پیوندزنی گردد.
گاهاً ضرورت دارد که بمنظور تهیّه پایه و پیوندک هایی که در زمان پیوندزنی دارای قطر ساقه یکسانی باشند، نسبت به کاشت بذورشان با فاصله زمانی اقدام گردد و بدین دلیل توصیه می گردد که ابتدا بذور مورد نیاز برای تدارک پایه و پیوندک را در هر منطقه بکارند تا فواصل زمانی مورد لزوم برای کاشت آنها به درستی محاسبه گردد. بطور معمول برای تهیّه پایه و پیوندک به ۲۱-۱۴ روز زمان نیاز می باشد. از میزان آبیاری و کوددهی مازاد گیاهچه ها بپرهیزید تا آنها به حالت دوکی (spidly) با ساقه های ظریف در نیایند. البته با مدیریت آبیاری و کوددهی نیز می توان به همسان سازی رشد آنان در زمان پیوندزنی کمک نمود.
۳) انتخاب زمان پیوندزنی :
پیوند نیمانیم را زمانی انجام می دهند که گیاهچه ها (seedlings) دارای ۴-۲ برگ حقیقی با ساقه ای به قطر ۲-۵/۱ میلیمتر باشند. برای اینکه التیام زخم پیوند بخوبی انجام پذیرد، باید بافت آوندی پایه و پیوندک بنحوی تراز شوند تا بتوانند به سهولت در همدیگر رشد یابند و مسیر انتقال آب و عناصر غذایی جذب شده را هموار سازند. پایه و پیوندک در زمان پیوند زدن باید از نظر اندازه قطر ساقه مشابه باشند. گیاهچه ها در زمان پیوند زنی نباید تحت تنش رطوبتی قرار گیرند لذا اوایل و انتهای روز توصیه می گردند زیرا تعرق گیاهان در این زمان ها بشدت نقصان می یابد. عملیات پیوند زنی باید در شرایط سایه و ترجیحاً در محیط های بسته (indoor) انجام پذیرد. در صورتیکه ملزم به انجام عملیات پیوندزنی در شرایط روشنایی روز بواسطه تسریع در کارها و استفاده بهینه از نیروی انسانی هستید، باید گیاهچه ها را قبل از افزایش تعرق به مکان سایه منتقل سازید تا در طی مدت پیوندزنی تحت تنش رطوبتی قرار نگیرند.
۴) فرآیند پیوندزنی گیاهچه ها :
پایه و پیوندک را ۲۴-۱۲ ساعت قبل از پیوندزدن بخوبی آبیاری می کنند. مگر در مواقع ضرورت هیچگاه دقیقاً قبل از پیوندزدن به آبپاشی پایه و پیوندک نپردازید. رعایت مسائل بهداشتی در طی فرآیند پیوندزنی حائز اهمیت است. همواره از دستکش لاستیکی استفاده کنید و ابزارهای پیوند از جمله تیغ و گیره ها را بخوبی با صابون ضد میکرب پاکیزه سازید تا گیاهچه ها در معرض پاتوژن های گیاهی نظیر قارچ ها ، باکتریها و ویروس ها قرار نگیرند. پیوندزنی را در شرایط سایه و دور از وزش باد انجام دهید. برای انجام پیوند ابتدا ساقه گیاه پایه را با زاویه ۴۵ درجه از بالای برگ های لپه ای قطع کنید سپس گیاه پیوندک حائز ساقه ای با قطرمشابه را انتخاب و آنرا بسان گیاه پایه قطع نمائید و متعاقباً گیاه پایه و پیوندک را به همدیگر متصل ساخته و محل اتصال را با گیره لاستیکی یا سیلیکونی مستحکم سازید. محل پیوند را همواره در بالای برگ های لپه ای در نظر می گیرند تا از ایجاد ریشه های نابجا (adventitious) در ناحیه پیوندک که حساس به بیماریهای خاکزاد است، جلوگیری گردد. گیاهچه های پیوندشده را تا زمان انتقال به مزرعه ضرورتاً در محفظه التیام بخشی نگهداری می کنند تا محل پیوند بخوبی جوش بخورد.
۱-۴) تکنیک های پیوند سبزیجات :
بسیاری از تکنیک های مورد استفاده در پیوند سبزیجات مشابه آن بر روی درختان هستند. فرآیند پیوندزنی درگیر با انتخاب پایه و پیوندک سازگار و مناسب ، شیوه پیوندزنی درست ، مراحل ترمیم جراحت پیوند و سازگارسازی گیاهان پیوندی با شرایط طبیعی می باشد. غالب پیوندهای تجاری توسط دست انجام می پذیرند امّا تکنولوژی ماشینی کردن پیوند سبزیجات بسرعت در حال پیشرفت می باشد.
۲-۴) پیوند مجاورتی :
در روش پیوند مجاورتی (side grafting ، side by side grafting ، tongue approach grafting) اقدام به ایجاد یک برش با عمقی معادل ۳/۴ قطر ساقۀ پایه و پیوندک در گیاهچه های هم ضخامت می نمایند. برش ها باید در خلاف جهت یکدیگر و در ارتفاع یکسان ایجاد شوند تا در همدیگر ادخال گردند. از فواید این روش که با موفقیت بسیار زیادی همراه است اینکه هیچکدام از گیاهچه های پایه و پیوندک کاملاً قطع نمی شوند لذا با احتمال کمتری دچار تنش رطوبتی می گردند. این شیوه در اقالیم مرطوب نیاز مبرمی به محفظه های التیام بخشی ندارد. در این روش باید پایه و پیوندک در یک گلدان پرورش یابند لذا به فضای بیشتری برای پرورش گیاهچه های پیوندی نیاز می باشد. این شیوه نسبتاً دشوارتر و نیازمند زمان بیشتری برای انجام شدن در قیاس با شیوه پیوند نیمانیم است.
در پیوند مجاورتی ساده موسوم “approach grafting” با بریدن بخش کوچکی از سطح ساقۀ پایه و پیوندک بحالت متضاد جهت چسبانیدن آنها به همدیگر اقدام می شود سپس گیاهچه ها را با نخ یا نوار بهم می بندند. البته بعد از اینکه محل اتصال ترمیم یافت، باید آنها را از بخش های ناخواسته پایه و پیوندک مجزا ساخت.
۳-۴) پیوند نیمانیم :
در روش پیوند نیمانیم (Splice grafting ، Japanese top grafting ، Tube grafting ، Slant cut grafting) اقدام به قطع ساقۀ پایه ها و پیوندک های هم قطر با زاویه ۴۵ درجه می نمایند سپس آنها را پس از عمل اتصال با گیره محکم می سازند. این روش بسیار ساده و سریع است و در سطح وسیع قابل اجرا می باشد. این شیوه نیازمند گیره هایی برای تثبیت و نگهداری محل پیوند تا پایان دوره التیام است. تمامی گیره ها را در طی ۳-۲ هفته پس از انتقال بوته ها به مزرعه از روی آنها برمی دارند. گیاهان پیوندی را حداقل هفته ای یکبار بازرسی می کنند تا در صورت مشاهده جوانه هایی که بر روی پایه های پیوند و از زیر محل پیوند ظهور یافته اند، سریعاً حذف نمایند.
بیشترین تکنیک های اقتصادی که برای پیوند گوجه فرنگی استفاده می شود از نوع پیوند نیمانیم می باشند. پیوند نیمانیم غالباً زمانی اجرا می شود که گیاهک های پایه و پیوندک بسان دانهال ها نسبتاً زبر و خشبی شده اند و آنها را می توان با یک گیره یا لوله سیلیکونی بهم متصل ساخت. این طریقه بسیار مؤثر است زیرا آنرا می توان در زمانی انجام داد که گیاه بسیار کوچک است لذا نیازی به محفظه های بزرگ برای نگهداری و التیام بخشی گیاهچه های پیوندی نمی باشد. پیوند نیمانیم از اولین شیوه های مرسوم پیوند سبزیجات در مزارع بوده است زیرا :
اولاً به محفظه های کوچکی برای التیام بخشی گیاهچه های پیوندی نیازمند است.
ثانیاً ۹۰-۸۵ درصد پیوندها به موفقیّت می انجامند.
امروزه از پیوند نیمانیم بصورت صنعتی استفاده می گردد که شامل ۴ مرحله بشرح زیر است :
الف) تولید گیاهچه های پایه و پیوندک (rootstock & scion)
ب ) پیوندزنی گیاهچه ها (grafting)
ت ) التیام بخشی گیاهچه های پیوند شده (healing)
ث ) مقاوم سازی گیاهچه های پیوندی (hardening).
۴-۴) پیوند زبانه ای :
روش پیوند زبانه ای (cleft grafting ، Tongue grafting) بدینطریق انجام می شود که یک شکاف V شکل بر روی پایه پیوند ایجاد می شود سپس برش مثلثی مقارن آنرا بر روی پیوندک بوجود می آورند. پایه و پیوندک را به همدیگر متصل می سازند و آنها را با گیره مناسبی تا زمان التیام محل پیوند و جوش خوردن بریدگی ها نگه می دارند. پس از آنکه التیام محل پیوند صورت گرفت ، باید نسبت به حذف پیوندک ناجور و تفکیک پایه نامناسب اقدام نمود تا فقط پایه و پیوندک مطلوب باقی بمانند و رشد کنند. در این شیوه معمولاً بذور پایه های پیوند را ۷-۵ روز زودتر از بذور بوته های پیوندک می کارند.
۴-۴) ریز پیوندی :
ریز پیوندی (micro-grafting) از تکنیک های جدیدی است که اخیراً در شیوه ریز ازدیادی (micro-propagation) برای پرورش گوجه فرنگی هیبرید کاربرد یافته است. در این روش از نوساقه ها (shoots) بعنوان پیوندک بر روی دانهال هایی (seedling) استفاده می شود که ۳ هفته از عمر آنها می گذرد.
۵) ساخت و مدیریت محفظه التیام :
امروزه بسیاری از سبزیجات نظیر بادمجان ، گوجه فرنگی رسمی و هندوانه تریپلوئید را بمنظور افزایش ویگوریته و عملکرد ، تحمل شوری و حرارت و مقاومت نسبت به بیماریها پیوند می زنند. پیوندک در ضمن هفته اوّل پس از پیوند از توانایی کسب آب و مواد غذایی کافی از طریق پایه برخوردار نیست لذا کنترل شرایط محیطی می تواند از تلفات رطوبتی گیاهچه پیوندی بکاهد و التیام زخم پیوند را تسریع بخشد. اندازه لازم برای ساختن محفظه های التیام بخشی خانگی بصورت ۳-۵/۱ فوت عرض ، ۸-۶ اینچ فاصله بین نوک گیاهچه ها تا سقف و حدوداً ۵ فوت طول می باشد.
بعد از اینکه پایه و پیوندک به همدیگر متصل شدند ، باید بافت های آوندی (vascular tissue) آنها به همدیگر متصل گردند تا آب و مواد غذایی بتوانند از پایه به پیوندک منتقل شوند. این فرآیند در محفظه التیام انجام می گیرد زیرا نور ، دما و رطوبت نسبی آنرا می توان بخوبی کنترل نمود. گرچه ساختن محفظه های التیام با وجود گرانی نسبتاً ساده است امّا کشاورزان ممکن است برای انتقال آن به محل مزرعه دچار مشکل گردند لذا ساخت آنرا در محل استقرار توصیه می کنند.
محفظه های التیام در دوره بهبود زخم پیوند باید دارای خصوصیات زیر باشند :
۱) رطوبت نسبی ۹۵-۸۰ درصد
۲) حداقل برخورداری از نور مستقیم خورشید
۳) محدوده دمایی ۸۰-۷۰ درجه فارنهایت.
سقف، کف و دیوارهای محفظه التیام را قبل از قرار دادن گیاهچه های پیوندی بخوبی مرطوب سازید. گیاهچه ها را قبل از انتقال به داخل محفظه از طریق میست مرطوب نمائید بطوریکه قطرات آب از آنها بچکند. سرپوش و درب محفظه را بمحض انتقال گیاهچه ها کاملاً مسدود نمائید. گیاهچه ها را پس از یک هفته از محفظه به داخل گلخانه منتقل کنید تا با شرایط رطوبت نسبی کمتر و روشنایی ملایم عادت نمایند. در صورتیکه آثار پژمردگی در برخی گیاهچه ها مشاهده نمودید ، باید آنها را مرطوب ساخته و مجدداً به محفظه التیام بخشی برگردانید.
در صورتیکه رطوبت نسبی محفظه بسیار بالا باشد و یا گیاهچه ها برای مدت بیش از یک هفته در آنجا نگهداری شوند آنگاه گیاهچه ها دچار اختلالات فیزیولوژیک موسوم به “etema” خواهند شد. در این حالت بخش هایی از رگبرگ ها متورّم می شوند و بصورت یک توده کالوس در می آیند. این عارضه برگشت پذیر نیست امّا با کاهش رطوبت نسبی از بروز آن بر برگ های جدید جلوگیری می شود. مکرراً ریشه های نابجا را که از بالای محل پیوند ظاهر می گردند ، با تیغ تیز و تمیز قطع کنید.
یک محفظه التیام بخشی ساده شامل یک اسکلت چوبی با پوششی از صفحات پلی اتیلین است تا رطوبت نسبی مناسب را در طی دوره التیام فراهم سازد. تغییرات دمای روزانه باید در حداقل حفظ شود زیرا کمترین استرس ها نیز می توانند از میزان موفقیت درگیرایی پیوندها بکاهند. محفظه های التیام را می توان در انبارها و گاراژهای خانگی برخوردار از دستگاه های گرمایی قرار داد و از لامپ های فلورسنت جهت نوردهی بهره گرفت. محفظه های التیام را بویژه در طی بهار و پائیز می توان در داخل گلخانه ها تعبیه نمود زیرا گلخانه ها از تجهیزات لازم جهت گرمادهی و سایه دهی برخوردارند. کف محفظه های التیام باید مرطوب نگهداشته شوند. سطح محفظه در طی روزهای اولیه باید با لایه ای غیر شفاف پوشش یابد تا بوته های پیوند شده را از نور خارجی محفوظ دارد.
محفظه های التیام بخشی همواره دارای رطوبت نسبی و گرمای بیشتری هستند لذا برای رشد پاتوژن ها و کپک ها مناسبند. بنابراین توصیه می گردد که در مواقع عدم استفاده نسبت به ضد عفونی آنها با محلول سفید کننده ۱۰% و یا محلول “ایزو پروپیل الکل” ۷۰% اقدام گردد.
گیاهچه ها بلافاصله پس از انجام پیوند به تولید بافت کالوس مبادرت می ورزند تا دسته های آوندی را به همدیگر مرتبط سازد و بدین طریق امکان تغذیه پیوندک فراهم آورند. هدف از محفظه التیام بخشی این است که گیاهچه های پیوندی را در طی دوره التیام بخشی از تنش رطوبتی محفوظ دارند و این موضوع از طریق کاهش میزان تعرق گیاهچه ها یعنی کاهش انتشار آب از گیاه به اتمسفر انجام می پذیرد. بهترین شیوه برای دستیابی به چنین هدفی عبارت از افزایش رطوبت نسبی ، کاهش نور و کاهش دمای محیط می باشد. با کاهش دما از شدت شکل گیری بافت کالوس کاسته می گردد بنابراین کلید موفقیت محفظه التیام بخشی شامل فراهم سازی رطوبت نسبی بالا و جلوگیری از تابش مستقیم نور خورشید در طی ۴-۲ روز اولیۀ پس از پیوندزنی است.
اصلی ترین معضل التیام بخشی پیوند را تنش رطوبتی گیاهچه ها تشکیل می دهد زیرا بخش پیوندک عملاً از بخش پایه مجزا بوده و به سبب کاهش دریافت رطوبت بوبژه در اولین ساعات پس از پیوند در معرض پژمردگی قرار دارد. با تنظیم شرایط محیطی بر شانس بقاء پیوندها افزوده می شود درحالیکه بروز مقدار اندکی از حالت پژمردگی در روز اوّل التیام بخشی امری طبیعی و قابل قبول است. رطوبت نسبی بالا در محفظه التیام بخشی ضمن روزهای ۴-۲ پس از پیوندزنی می تواند باعث ایجاد فشار تورژسانس کافی در پیوندک گردد و آثار پژمردگی را تخفیف بخشد.
گیاهچه های پیوندی برای ۴-۲ روز در داخل محفظه التیام بخشی با شرایط رطوبت نسبی بالا و عدم روشنایی نگهداری می گردند تا با موفقیت در اتصال آوندها از بروز پژمردگی خلاصی یابند. هر گونه حرکت گیاهچه های پیوندی می تواند بین پایه و پیوندک فاصله ایجاد نماید و موفقیت پیوند را به مخاطره اندازد لذا گیاهچه ها را از ابتدا با دقت در داخل محفظه قرار دهید تا نیازی به جابجایی آنها نباشد. پاشیدن آب مازاد و یا با فشار زیاد می تواند از ارتباط بین پایه و پیوندک بکاهد. در تمامی مدت التیام بخشی باید از پاشیدن آب بر روی گیاهچه های پیوندی حتی بصورت غبارپاشی (mist) خودداری ورزید و آبیاری لازم از طریق کف محفظه انجام پذیرد.
۶) سازگارسازی پیوندها با شرایط طبیعی :
در سرتاسر دوره التیام بخشی (healing process) حداقل دو مرتبه در هر روز به گشودن درب محفظه اقدام می کنند تا دی اکسید کربن کافی در اختیار گیاهچه ها قرار گیرد. پس از ۴-۲ روز که فشار تورژسانس در گیاهچه ها به حد طبیعی رسید آنگاه می بایست از مقدار رطوبت نسبی محفظه التیام کاست و بر میزان نور محیط افزود. البته ایجاد سریع چنین تغییراتی می تواند برای موفقیت پیوند خسارتزا باشد. آغاز نوردهی بهتر است بصورت غیر مستقیم و از ورای محفظه ها و یا در خلاف جهت تابش خورشید انجام پذیرد. اگر محفظه ها در فضای بسته قرار دارند، بهتر است از لامپ های فلورسنت برای روشنایی استفاده شود بگونه ای که آنها را بر فراز محفظه التیام روشن سازند. برای استفاده از نور خورشید در گلخانه ها می توان با قرار دادن وسایلی در مسیر نور از شدت آن کاست. پس از این مرحله باید رطوبت نسبی محفظه را کاهش داد لذا لبه های پوشش محفظه را بتدریج بالا می آورند و یا از دستگاه خنک کننده تبخیری (cool water vaporizer) بهره می گیرند.
بدین ترتیب گیاهچه های پیوند شده را در محل های سرپوشیده و سایه با دمای ۷۵-۷۰ درجه فارنهایت برای ۷-۵ روز قرار می دهند تا زخم ها بخوبی التیام یابند. پس از اینکه توده کالوس در محل پیوند شکل گرفت و سطح زخم التیام یافت، باید گیاهچه های مزبور را در شرایط آبیاری میست تحت پوششی از پلاستیک شفاف قرار داد تا با شرایط نور طبیعی سازگار شوند.
گیاهچه های پیوندی حداقل به مدت ۲ روز باید در شرایط نور و رطوبت کم نگهداری گردند سپس به محیط آزاد منتقل شوند. در این مرحله نیز به سبب ضعیف بودن محل اتصال پیوندها بهتر است آبیاری بصورت نشتی و از طریق ریشه ها انجام پذیرد. همچنان که گیاهچه ها رشد می کنند و بر ضخامت ساقه ها افزوده می گردد، باعث گشوده شدن گیره های پیوند می شوند و بدینطریق گیره ها بر زمین می افتند. گیاهچه ها را پس از ۷-۵ روز نگهداری در گلخانه ها می توان به مزرعه و یا گلخانه های اصلی پرورش محصول انتقال داد.
۷) اجتناب از خطرات غیر منتظره :
پایه های پیوند اگر چه مقاوم به بیماریها هستند امّا ممکن است در ضمن انتقال با برخی مخاطرات غیر منتظره (pitfalls) نظیر آماس برگی (edema) ، بد شکلی (disfigurement) و برخی بیماریهای گیاهی دچار گردند که موجب تضعیف آنها می شوند. باید به دقت از ورود باکتریها ، قارچ ها و ویروس ها از طریق زخم ناحیه پیوند جلوگیری نمائید لذا محل کار ، ابزارها و محفظه التیام را بخوبی پاکیزه نگهدارید. از مخلوط خاک سبک بعنوان بستر کاشت بذور بهره گیرید تا رطوبت کمتری در خود نگهدارد. عارضه آماس برگی موجب ظهور نقاط متورّم بر سطح برگ های گیاهچه های پیوندی می شود که به سبب نگهداری بیش از حد گیاهچه ها در محفظه رُخ می دهد. آماس برگی نوعی اختلال فیزیولوژیکی در اثر رطوبت نسبی مازاد است و ضایعه ای جدی برای سلامتی گیاهچه ها محسوب نمی شود زیرا با قرار گرفتن گیاهچه ها در شرایط کاهش رطوبت نسبی بزودی مرتفع می گردد. در مواقعی که پایه و پیوندک بخوبی متصل نشوند آنگاه محل پیوند (graft union) دچار بدشکلی می گردد و ممکن است توانایی تحمل میوه هایی که در آینده تولید می شوند را نداشته باشد.
گرچه پیوندزدن دارای فواید متعددی است امّا گاهاً با معضلاتی نیز همراه می گردد از جمله اینکه نیازمند هزینه بیشتری می باشد. همچنین برخی پایه ها و پیوندک ها ممکن است در اثر مشکلات فیزیولوژیکی دارای ناسازگاری نسبی باشند که نهایتاً منجر به : کاهش تولید ، نزول کیفیت محصول و تضعیف گلدهی و میوه دهی می گردد لذا قبل از اقدام به پیوند سبزیجات در مورد فواید و مضرّات احتمالی آن بررسی و تحقیق نمائید.
۸) بازرسی گیاهچه های پیوندی در مزرعه :
گیاهچه های پیوندی را در مزرعه و سایر محل های پرورش مرتباً تحت بازرسی قرار دهید زیرا :
۱) تماس بخش پیوندک با خاک می تواند موجب شیوع بیماریها و خسارات آفات گردد زیرا اغلب پیوندک ها نسبت به اینگونه موارد حساس هستند.
۲) ایجاد ساقه های ناخواسته یا “دستک ها” (suckers) از بخش زیرین ناحیه پیوند می تواند مقادیر زیادی از آب و مواد غذایی را بخود تخصیص دهد و باعث کاهش محصول شود .
۳) میوه هایی که از ساقه های ناخواستۀ حاصل از پایه پیوند حاصل می شوند، موجب گوناگونی و ناخالصی محصول می گردند.
پیوند گیاهچه های بادمجان :
شیوه های پیوند گیاهچه های بادمجان و گوجه فرنگی بسیار مشابهند لذا پیوند نیمانیم (splice grafting) از مرسوم ترین شیوه هایی است که در مورد بادمجان و گوجه فرنگی کاربرد یافته است زیرا میزان موفقیت آن تا ۹۵ درصد می رسد. پیوند نیمانیم روشی نسبتاً ساده است و آنرا می توان برای پیوند تعداد بسیار زیادی از بوته ها در طی یک مدت کوتاه بکار گرفت. برای دستیابی به پیوندهای موفقیت آمیز باید کامبیوم (cambium) پایه و پیوندک بخوبی با یکدیگر تراز گردیده و کاملاً مماس شوند. کامبیوم لایه ای نازک از سلول های در حال تقسیم و فعال است که بلافاصله در زیر پوست ساقه قرار دارد. پایه و پیوندک باید از نظر قطر ساقه در زمان پیوند زدن یکسان باشند لذا الزاماً نباید دارای جوانه زنی و سبز شدن همزمان بذورشان باشند. بنابراین ابتدا به تعیین تجربی سرعت رشد ارقام مختلف می پردازند تا به امکان کاشت همزمان یا غیر همزمان بذور آنها واقف گردند. بذور پایه و پیوندک را حدوداً ۲۱-۱۴ روز قبل از پیوند زدن می کارند. بندرت ممکن است ۱۰۰% پیوندها موفقیت آمیز باشند لذا توصیه می گردد که همواره تعداد بیشتری از بوته ها را به نسبت نیاز تدارک نمایند. بوته هایی که دارای ۴-۲ برگ حقیقی هستند، برای پیوند زدن آمادگی دارند. پیوند زدن را اغلب صبجگاهان انجام می دهند تا گیاه با کمترین تنش رطوبتی مواجه گردد.
بوته های پایه و پیوندک را ۲۴-۱۲ ساعت قبل از پیوند زدن آبیاری می کنند. بجز در مواقع ضروری نباید گیاهچه ها را بلافاصله قبل از پیوند زدن آبیاری کرد. گیره های (clips) بکار رفته را قبل از کاربرد مجدد ضد عفونی می کنند. چند ساعت قبل از پیوند زدن باید سطوح محفظه التیام بخشی گیاهچه های پیوندی (healing chamber) را آبپاشی نمود تا از رطوبت نسبی کافی برخوردار گردند. لبه تیغ ها را کاملاً پاکیزه سازید و دست ها را با صابون ضد باکتری یا ژل بهداشتی تمیز کنید. همواره ۲-۱ محفظه اسپری را با آب لوله کشی پُر کنید تا سطح برگ های گیاهچه ها را در زمان پیوند زدن مکرراً مرطوب نمائید.
گیاهچه پایه را با زاویه ۴۵ درجه از زیر برگ های لپه ای قطع کنید تا مانع رشد مجدد گردد. پیوندک را با قطر مشابه پایه انتخاب نمائید و ساقه آنرا با زاویه ۴۵ درجه از بالا یا زیر برگ های لپه ای قطع کنید. محل قطع شدن پیوندک باید دارای قطری معادل محل قطع شدن ساقه گیاهچه پایه باشد. یک گیره سیلیکونی را بر روی ساقه گیاهچه پایه مستقر سازید و پیوندک را در داخل گیره بنحوی قرار دهید که سطوح برش کاملاً در مجاورت همدیگر قرار گرفته و بخوبی چفت شوند بطوریکه هیچگونه هوایی در بین آنها محبوس نباشد.
در صورتیکه سطوح برش نسبتاً خشک شوند، از موفقیت و گیرایی پیوند بشدت کاسته می گردد. هرگاه در فرآیند پیوند زدن تبحّر یافتید آنگاه می توانید چندین پایه و پیوندک را همزمان قطع کنید تا در روند پیوند زدن تسریع گردد. برای کاهش آشفتگی و درهم ریختگی بهتر است بخش های قطع شده گیاهچه های پایه را بفوریت دور بریزید. مکرراً به آبپاشی بوته های پایه و پیوندک بصورت ذرات بسیار ریز و غبار مانند (میست) بپردازید تا کمترین تنش رطوبتی حاصل گردد. پس از اینکه پیوند زدن گیاهچه های محتوی یک سینی به اتمام رسید، باید بفوریت آنها را به داخل محفظه التیام بخشی انتقال دهید.
بلافاصله قبل از اینکه گیاهچه های پیوند شده را درون محفظه التیام بخشی قرار دهید ، باید دیواره ها و سقف محفظه التیام را بصورت میست آبپاشی نمائید سپس محفظه را برای مدت ۲ روز مسدود سازید و در این مدت از هر گونه آشفته سازی محفظه بپرهیزید. درب محفظه را در روز سوّم بگشائید و دیواره های پلاستیکی آنرا مجدداً آبپاشی کنید تا رطوبت نسبی در حد بالا حفظ گردد. جمع شدن آب در محل پیوند می تواند باعث بافت مردگی و شیوع بیماری های گیاهی گردد و عمل پیوند را با شکست توأم نماید. در صورتیکه هر گونه علائم غیر طبیعی ملاحظه شد ، باید از پاشیدن مستقیم آب خودداری ورزید. محفظه را در روز چهارم بحال خویش رها سازید ولیکن آنرا در روز پنجم به مدت ۳۰ دقیقه بگشائید و پس از این مدت باید محفظه را بخوبی آبپاشی نموده و مجدداًمسدود سازید. محفظه را در روز ششم به مدت یک ساعت مفتوح سازید و در پایان پس از آبپاشی کاملاً مسدود نمائید. محفظه را در روز هفتم برای ۸-۶ ساعت باز کنید و در انتهای مدت بدواً آبپاشی و سپس کاملاً ببندید. گیاهچه ها را در روز هشتم از محفظه التیام بخشی خارج نمائید. برنامه های التیام بخشی برای شرایط محیطی گوناگون متفاوتند ولیکن عدم سازگارسازی بوته های پیوندی بشرح مذکور می تواند سریعاً موجب پژمردگی آنها گردد.
گیاهچه ها حدوداً ۱۴ روز پس از پیوند زدن به التیام کامل محل پیوند نائل می آیند. پس از خروج بوته های پیوندی از محفظه التیام بخشی باید آنها را برای ۲-۱ روز به گلخانه منتقل سازید سپس قبل از نشاء در زمین اصلی برای ۷-۵ روز در شرایط طبیعی قرار دهید تا با محیط سازگار (hardening) گردند. بوته های پیوندی را در شرایط وزش باد به مزرعه انتقال ندهید. در صورتیکه منطقه در معرض وزش دائمی بادها قرار دارد، نسبت به باقی گذاردن گیره مخصوص پیوند و یا بستن محل پیوند با نوارهای مناسب اقدام ورزید. نوارهای ویژه ای که برای این منظور بکار می روند، غالباً با افزایش قطر ساقه بخودی خود گسیخته می شوند. گیره های سیلیکونی را پس از افزایش قطر ساقه ها بر دارید. در زمان انتقال بوته های پیوندی به مزرعه بخوبی مراقب باشید تا محل پیوند را بالاتر از سطح خاک قرار دهید زیرا هر گونه تماس پیوندک با خاک موجب لغو مقاومت پایه به بیماری های خاکزاد خواهد شد.
در مواردی که گیره ها را در محل پیوندها باقی گذارده اید، باید مرتباً به بازرسی بوته ها بپردازید تا موجب بریدگی ساقه ها در ضمن افزایش رشد گیاه نشوند. گیره ها را حداکثر ۳-۲ هفته پس از انتقال گیاهچه های پیوندی به مزرعه بر می دارند. بوته ها را یکبار در هر ۲-۱ هفته بازرسی کنید تا اگر پایه ها از زیر محل پیوند به شاخه دهی پرداخته اند ، بلافاصله نسبت به حذف آنها اقدام نمائید زیرا برخی پایه های تجارتی آنچنان قوی هستند که در صورت عدم حذف شاخه های نوظهور می توانند سریعاً بر پیوندک غلبه نمایند.
دستاوردهای جدید پیوند سبزیجات :
۱) امروزه بسیاری از کشاورزان برای تولید گیاهچه های پیوندی با کیفیت ترجیحاً از بذور دارای پوشش (primed seeds) استفاده می کنند تا بدین طریق بر موفقیّت پیوند بیفزایند.
۲) استفاده از بستر مناسب برای کاشت بذور می تواند باعث سبزشدن یکنواخت و رشد بهینه گیاهچه ها گردد.
۳) جهت گیری صحیح زاویه کاشت (sowing angle) دارای نقش بسزایی در یکنواختی جوانه زنی و ویگوریته بذور کدوئیان دارد.
۴) پیوند سبزیجات در ژاپن سابقه ای ۸۰ ساله دارد بطوریکه اینک (۲۰۱۱میلادی) در حدود ۹۷% هندوانه، خیار و بادمجان پرورشی را از این طریق در گلخانه ها و تونل ها تولید می نمایند.
۵) پیوند سبزیجات به دلیل ظرافت کار و ۳-۲ دفعه پرورش سالیانه به نیروی انسانی زیاد و ماهر نیازمند است لذا اکثر کشاورزان ترجیح می دهند که گیاهچه های پیوندی مورد نیازشان را از قلمستان های مطمئن تهیّه نمایند. قلمستان های پرورش نهال پیوندی نیز به سبب مواجهه با حجم عظیم تقاضا به ساخت روبات های نیمه اتوماتیک پیوند سبزیجات بویژه در مورد خیار پرداخته اند. این دستگاه ها دارای دو مسیر تغذیه پایه و پیوندک هستند و بخش کنترل به انجام پیوند گیاهچه ها مبادرت می ورزند. این روبات ها قادر به پیوند ۸۰۰ گیاهچه در هر ساعت با موفقیّت ۹۹-۹۵ درصد به ترتیب در مورد هندوانه و خیار هستند که این میزان بیش از ۳ برابر سریعتر از کارگران ماهر است. این روبات نیمه اتوماتیک در سال ۲۰۱۰ میلادی به بازار عرضه گردید.
۶) دستگاه های اتوماتیک پیوندزنی سبزیجات در حال تکمیل شدن هستند که با ۳ نفر کارگر می توانند ۹۰۰ گیاهچه گوجه فرنگی را در هر ساعت پیوند بزنند. آنها به همراهی ۳ کارگر نیازمندند. این دستگاه ها نیازی به بخش های تغذیه دستی گیاهچه های پایه و پیوندک ندارند.
۷) دستگاه های پیوندزنی مرسوم در قلمستان های ایتالیا با یک اپراتور می توانند ۱۵۰-۱۲۰ گیاهچه را در هر ساعت پیوند بزنند.
۸) بهداشت گیاهی (phytosanitary) در مواردی که ضمن مرحله پیوندزنی بخوبی رعایت نگردد، می تواند موجب گسترش خسارات چشمگیری شود زیرا عوامل بیماریزای خاکزی نظیر “Clavibacter michiganesis” می توانند سریعاً از طریق چاقوی باغبانی آلوده منتقل گردند ولیکن از سال ۲۰۰۷ میلادی برای رفع این معضل از اشعه لیزر (laser beam) برای آماده سازی گیاهچه های پایه و پیوندک بهره می گیرند.
۹) در شیوه جدید سازگارسازی گیاهچه های پیوندی با محیط طبیعی (acclimatization) اقدام به گرم کردن محل پیوند (graft union) با جریان کنترل شده ای از هوای کم دما موسوم به “CLAT” (Controled Low-Air temperatute) می نمایند. در یک آزمایش با روش های پیوند نیمانیم و پیوند حفره ای (hole insertion graft) بر روی گیاهچه های گوجه فرنگی ، کدو و خیار انجام پذیرفت. گیاهچه های پیوندی را در شرایط روشنایی کم (dim) و سرما نگهداری کردند سپس آنها را در آب ولرم با دمای ۲۵ و ۳۱ درجه سانتیگراد از پایه تا محل پیوند غوطه ور ساختند و متعاقباً در معرض جریانی از هوا با دماهای ۱۲ و ۹ درجه سانتیگراد به مدت ۴ و ۲ روز قرار دادند. هوای گرم منجر به توسعه محل پیوند و پریموردیای ریشه ها شد و نهایتاً از تأثیر تنش خشکی پس از پیوندزنی کاست. این شیوه منجر به بهبود توسعه ریشه دهی گیاهچه ها گردید و بر موفقیت گیرایی گیاهچه های انتقالی به مزرعه افزود.
۱۰) مطالعات اخیر نشان می دهند که ساقه های برخی سبزیجات بنحو بیسابقه ای متحمل بیماریهای خاکزاد نظیر : فوزاریوم ، ورتیسیلیوم ، فایتوفترا ، نماتدها و برخی از سایر آفات هستند. بعضی از این بوته ها نیز مقاومت هایی در برابر شیوع بیماریهای ویروسی بروز داده اند. بررسی های اخیر در ایالت آریزونا نشانداد که پیوند طالبی (muskmelon) رقم “Olympic gold” بر کدو حلوایی هیبرید رقم “Tetsukabuto” موجب مقاومت نسبت به بیماریهای قارچی پیتیوم و نماتدهای گره ریشه در قیاس با بوته های غیرپیوندی گردید.
متشابهاً در کارولینای شمالی ضمن یک آزمایش به پیوند ارقام رسمی گوجه فرنگی بر روی پایه هایی از ارقام “CRA 66” و “Hawaii 7996” پرداختند که نتیجتاً موجب کنترل پژمردگی باکتریایی در یک آلودگی مزرعه ای در مقایسه با بوته های غیرپیوندی شد.
در آزمایش دیگری که در سیستم پرورش سبزیجات ارگانیک انجام گرفت، اقدام به پیوند گوجه فرنگی رسمی بر روی ارقام “Maxifort” و “Robusta” بمنظور کنترل نژادهای ۲ و ۱ قارچ فوزاریوم شد. نتیجتاً هر دو رقم مزبور به کنترل مناسبی در برابر شیوع پژمردگی فوزاریومی دست یافتند و یا لااقل سرعت سرایت بیماری را بشدت به تأخیر انداختند.
مقاومت پایه ها در برابر هجوم آفات در پیوند سبزیجات بویژه در سیستم های هیدروپونیک ، کشت ارگانیک و تونل های مرتفع بسیار اهمیّت دارد.
پیوند سبزیجات همچنین می تواند باعث افزایش ویگوریته و تسریع در باردهی گیاهچه ها گردد. مطالعات بر روی گوجه فرنگی رسمی در کالیفرنیای شمالی نشان داد که بوته های پیوندی بر روی پایه “Maxifort” در طی یک دورۀ ۱۲ ساله ضمن ارائه تولید باثبات به تولید بیوماس بیشتری در قیاس با بوته های غیرپیوندی پرداختند. این مطالعات مبین آن است که پیوند گوجه فرنگی بر روی برخی پایه ها می تواند جایگزین تناوب زراعی گردد. چنین فوایدی در بوته های پیوندی هندوانه نیز مشاهده شده اند.
پیوند سبزیجات در بسیاری از موارد به افزایش راندمان تولید منجر می گردد. پژوهش های انجام شده در کره جنوبی و ژاپن حاکی از افزایش ۵۰-۲۵ درصدی عملکرد بوته های پیوندی گوجه فرنگی ، خربزه ، هندوانه ، فلفل و بادمجان در مقایسه با بوته های غیرپیوندی هستند.
افزایش تولید حاصل از پیوند سبزیجات غالباً منبعث از : بهبود رشد گیاهچه ها ، کاهش خسارات آفات و بیماریها و نزول تولید میوه های بدشکل (deformed) بوده است.
سایر فواید پیوند سبزیجات شامل : افزایش مقاومت به دماهای بالا و پائین ، بهبود جذب عناصر غذایی ، افزایش تحمل به شرایط تنش خشکی و غرقابی ، بهبود کارآیی مصرف آب ، افزایش تحمل به PH بالا خاک و تنش نمک ها می باشند. بکارگیری تجارتی پایه های کدو قلیانی برگ انجیری (figleaf gourd) موجب افزایش تحمل بوته های هندوانه ، خیار ، خربزه و کدو حلوایی در شرایط کاهش دمای خاک می گردد.
افراد علاقمند به فعالیت های ذوقی و هنری (hobbyists) با استفاده از تکنیک پیوند سبزیجاتی نظیر : گوجه فرنگی ، بادمجان و فلفل بر روی سیب زمینی و همچنین پیوند کلم چینی و کلم برگ بر روی تربچه به تولید چندین نوع سبزی از یک گیاه پرداخته اند.
«مطالب پیشنهادی به شما»

درباره نویسنده

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.