باغبانی و پرورش گل و گیاه، پزشکی، تغذیه و سلامت

گیاهان دارویی:مدرهای گیاهی بعنوان دارو (دیورتیک ها)

گیاهان دارویی:مدرهای گیاهی بعنوان دارو (دیورتیک ها)

مدرهای گیاهی و اسامی داروهای و گیاهان دیورتیک:

مدر های گیاهی ( دیورتیک ها )

مدر ها ( دیورتیک ها ) ، از جمله رایج ترین داروها در کشورهای مختلف هستند.
علاوه بر مصرف گسترده مدرهای شیمیایی ،مدرهای طبیعی هم نقش مهمی در خود درمانی پر فشاری خون ادم وناراحتی های قاعدگی دارند. مثلا چای یک منبع طبیعی ارزان است که به خاطر موثر بودن و بی خطری ، مصرف زیادی به عنوان یک مدر گیاهی دارد.

اکثر گیاهانی که در عطاری ها و سایر فروشگاه ها به عنوان مدر به فروش می رسند ، اگر به درستی شناسایی شده باشند سمی نیستند ،با این حال عمده آن ها اثر بالینی اثبات شده ای ندارند و از کافئین هم موثرتر نیستند.

مدرهای تصفیه کننده  diuretic  depuratives و مدرهایی مایی  aquaretics

شواهد علمی در مورد مقدار مصرف اغلب این گیاهان به عنوان مدر وجود دارد. این حقیقت که برخی از این گیاهان ، قرن هاست در طب گیاهی مصرف می شوند ، کارآیی شان را الزاما تایید نمی کند ، بلکه بیشتر پیشنهاد می کند که آن ها دارای حیطه وسیعی از بی خطری نسبی اند و مصرفشان ( در حد متعارف ) معمولا منجر به مسمومیت نمی شود (۱).

گیاهان زیادی به عنوان فرآورده های مدر در سراسر دنیا استفاده می شوند ، با این حال ، موارد مصرف صحیح آن ها اغلب متفاوت است :

کمک به دفع سنگ های ادراری ، نفریت ،سیستیت ، رفع مواردی از احتباس ادرار ، آسیت ها ، بیماری های لمفاتیک و پر فشاری خون ، ادم وخیز شدید. از این دیورتیک ها در درمان یا بهتر است گفته شود ، تسکین درد شدید ناشی از سنگ کلیه و مثانه هم استفاده می گردد ، در این موارد معمولا یک مدر گیاهی در یک دوره کوتاه و به مقدار زیاد استفاده می شود. برخی مسهل های گیاهی هم اثر مدری دارند ( مانند گیاهان سنا ، روبارب و … ) مشاهده شده که مشتقات آنتراکینونی ( که در گیاهان فوق وجود دارند ) ، از طریق مهار  ATPase  در مدولای کلیه دیورز را تحریک می کنند. پس از این مواد می توان در تسکین علایم آسیت در ناراحتی پیشرفته کبدی ،استفاده کرد.

شواهدی وجود دارد حاکی از آن که مدرهای معوملی مختلف در حیوانات تحت تجربه اثر مدری دارند ، ولی تنها در دوزهای بالا  ( ۴ ۰ ml/mg و یا  ۱g/kg ) ، یعنی حدی که بسیار خارج از هر گونه دامنه درمانی است. اثر مدری تجربی گل قاصدک ، کاهوی وحشی و تعدادی از اعضایی خانواده دم اسبیان در دوزهای مختلف در حیوانات مشاهده شده است.

اثر مدری ( شامل ترشح سدیم در ادرار ) طی مطالعات تجربی با چند گیاه مشاهده شده ، ولی مطالعه چند گیاه مدر دیگر، هیچ اثری را نشان نداده است. با همه این ها ، تجربه با چند فرآورده گیاهی ،اثر اتفاقی مدری را به پزشکان نشان داده و این معمول ترین واکنش به درمان بیماران گزارش شده است. یک نتیجه می تواند این باشد که پاسخ به اثر مدری متغیر بوده و شاید به پذیرش هر بیمار بر می گردد .

کلا دو نوع مدر را می توان تصور نمود

یکی مدرهایی مایی  (aquaretics) ( که منظور مدرهایی اند که باعث دفع آب از بدن می شوند ). ظاهرا این مواد از طریق افزایش جریان خون کلیه اثر می کند. بیشتر مدرهای گیاهی در طب سنتی از این گروهند. بنابراین این ها به آسانی با دیورتیک های مدرن و جدید قابل مقایسه نیستند.

در مورد گیاهان مدر ، نشان داده شده که نسبت مقدار پتاسیم آن ها به سدیم بالاست. این نسبت در مورد غذاها به طور متوسط ۲ به ۱ و در مورد گیاهانی مانند گزنه ، دم اسب ، آقطی غان ، لوبیا و زیرفون ( خصوصا در حالت دم کرده ) بیشتر از ۱۵۰ به ۱ می باشد. البته مسکل است که با داده های موجود ،اثر هر گونه ماده مدر را به مقدار پتاسیم بالای آن ها نسبت دهیم ، ولی به نظر می رسد که این پتاسیم بالا در امر دیورز مناسب باشند .

گروه دوم مدرهای تصفیه کننده  (diuretic  depuratives) می باشند که با مفهوم عمومی دیورتیک در طب گیاهی غربی بیشتر قابل مقایسه اند و به نظر می رسد که این مواد باعث دفع آب و برخی متابولیت ها و مواد زاید می شوند.

دیورز اسموتیک diuretic depuratives Osmotic diuresis

دیورز اسموتیک  (Osmotic  diuresis)

اصل دیورز اسموتیک در اواخر قرن نوزدهم مطرح شد و محققین به تاثیر مواد محلول در ادرار روی جریان ادراری پی بردند. مانیتول یک مدر اسموتیک است که در اصل از گیاهان به دست آمده و به صورت تزریق وریدی در نارساییی اولیگوریک حاد کلیه ها استفاده می شود.

وجود مانیتول در تعدادی از گیاهان مدر مانند  Agropyron  repens گزارش شده است با این حال جذب اب از دیواره روده بسیار محدود می باشد و به نظر نمی آید نقش تعیین کننده و مهم یدر اثر دیورتیک گیاه فوق داشته باشد.

تعدادی از مولکول های قندی مشابه برای اثر مدری تعدادی از فرآورده های گیاهی و نیز میوه ها و سبزیجات در نظر گرفته شده اند ، مانند اینولین. در مورد  اجزای موجود در گیاهان که روی کلیه اثر می گذارند ،اطلاعات کاملی در دست نیست ، گرچه فقط چند مورد بسیار اندک وجود دارد که مصرف گیاهان مدر ، منجر به سمیت کلیوی واقعی شده است ، با این حال احتیاط عمومی در استفاده از این گیاهان ، خصوصا در مواردی که کلیه ها دچار آسیب هم شده باشند ، لازم است.

استفاده از گیاهان مدر در دیابت و نارسایی کلیه نامناسب بوده وحتی ممکن است خطرناک باشد.

درمان سنتی بیماری آرتریت هم با استفاده از گیاهان مدر انجام می شده است. مطالعات انجام شده ، پیشنهاد می کند که این مواد روی افزایش دفع متابولیک مواد زاید اسیدی مانند اسید اوریک که با ارتریت نقرسی مرتبط اند ، اثر می کنند. ولی توضیح واقعی کارآیی گیاهان مدری مانند دانه گرفس و برگ گزنه در درمان بیماری های آرتریتی ،ممکن است به همین سادگی نباشد.

از مدرها در درمان بیماری های التهابی دیگر هم استفاده می شده ، برخی از این بیماری ها ،همراه با احتباس مایعات بوده که کاربرد سنتی مدرها را توجیه می کند. درمان های سر وقت احتمالا مناسب ترند ، مثلا صبح ها یا موقع ظهر و این خصوصا در درمان بی اختیاری شبانه ادرار ، ثابت شده است.

مدرهای گیاهی ممکن است در موارد زیر هم کاربرد داشته باشد :

بعضی بیماری های التهابی مزمن ، همراه با احتباس مایعات

سندرم پیش از قاعدگی(PMS )  .

یکی از موارد مصرف گیاهان مدر ، سنگ های ادراری است. به نظر می آید که برخی گیاهان ، مانند دانه جعفری و کرفسس و برگ گزنه و غان ، با افزایش ادرار ، دفع اورات ها را تسریع می کنند. اثر گیاهان شاه پسند ،گل قاصدک ، دم اسب ، علف خررس ، بابا آدم سیلن ، به صورت تجربی روی سنگ های ادراری ( سیتراتوری ، کالسیتوری ، فسفاتوری )  PH ادرار و دیورز بررسی شده است. در این موارد معمولا دم کرده گیاهی را به عنوان جانشین مصرف چای معمولی توصیه می کنند .

در طب گیاهی قدیم ایران از تعدادی از گیاهان به عنوان مدر استفاده می شده است و مصرف آن ه کم و بیش همچنان هم ادامه دارد . از ریشه های مدر به موارد زیر می توان اشاره کرد : گل قاصدک ، ایریسا ، روناس ،شقاقل ، هلیون ، انجدان رومی ،صابونی ، مرغ ، ترب سیاه.

انواع هوایی گیاهان زیر نیز به عنوان مدر مصرف داشته اند و دارند : پر سیاوش ، دم اسب ، کاسسنی ، بادرنجبویه ، مرزنجوش ، بومادران ، انگشت عروس. گل های آقطی ،بهار نارنج ، سرخ ولیک ، زیرفون ، نیلوفر ، ختمی و باوبنه و نیز کاکل ذرت اثر مدری دارند ، احتمالا ترکیبات فلاونوئیدی موجود در آن ها مسؤول اثر مدری شان می باشد.

به گیاهان اخیر باید گل های پنیرک ، هوفاریقون ، همیشه بهار ، گل گندم و بنفشه را هم افزود. از برگ گیاهان مرد به انگور ، خاش (راج) ، ترخون ، بارهنگ ، گاوزبان ، به لیمو ، شلغم و نعنا باید اشاره کرد .

در طب سنتی ،یک نظریه مهم این بوده که برخی بیماری ها و ناراحتی ها ، به وسیله عدم تعادل در مواد بدن به وجود می آیند وگیاهان مدر به میزان زیادی بای کمک به حذف مواد اضافی مصرف می شده اند. گاهی برای این گیاهان اصطلاح تصفیه کننده خون هم استفاده می شده است. در سال های اخیر از دیورتیک های گیاهی ، بیشتر برای مصارفی مانند تسکین علامتی  PMS ( نشانگان پیش قاعدگی ) و به عنوان لاغر کننده استفاده شده است.  PMS ، اغلب در ارتباط با احتباس ماییعات است که توسط مدرها تسکین می یابد. کاهش وزن به دنبال مصرف یک مدر ـ از این طریق که می تواند مقدار زیادی آب بدن را کم کند ـ سریعا رخ می دهد که البته تصور کاذبی در مورد کاهش وزن برای مصرف کننده ایجاد می نماید.

چند گیاه مدر

گل قاصدک از خانواده کمپوزیته و کرفس از خانوداه چتریان .

از برگ ها و ریشه خشک شده گیاه قاصدک (شکل ۱) ، مدت زیادی است که در طب گیاهی استفاده میشود. میوه های کرفس ( که گاهی دانه هم نامیده می شوند ) نیز به همین خاطر مصرف میگردد. مصرف سنتی این گیاهان به عنوان مدر ، در حال حاضر هم مورد  توجه است. با این حال ، تمام آن خواص به وسیله تحقیقات علمی اثبات نشده است. گل قاصدک هم در فرانسه و هم در آلمان علاوه بر اثرات مدری اش ، به خاطر افزایش جریان صفراویی و کمک به هضم غذا استفاده می شود و به عنوان یک مسهل خفیف هم اثر می کند.

این خواص توسط مطالعات فارماکولوژیک اثبات شده است. کرفس در فرآورده هایی برای تخفیف نشانه های آرتریت ، و در مقادیر کمتر به عنوان یک آرام بخش خفیف و ضد اسپاسم هم کاربرد دارد.

اجزای شیمیایی : در مورد برخی از فرآورده های گیاهی ،معمولا مشکل است که اثرات و فعالیت های مشاهده شده را ، به یک جزء خاص و یا گروهی از اجزای مشخص ،نسبت دهیم. برگ قاصدک حاوی سزکوئی ترپن لاکتن های تلخ و نیز تری ترپنوئید می باشد. ریشه قاصدک حاوی مواد مشابه و نیز اسیدهای فنلی و مقدار زیادی پلی ساکارید اینولین است.

جالب تر از همه ، حضور مقدار زیادی یون پتاسیم در برگ و ریشه قاصدک است که احتمالا هیپوکالمی ( که یک اثر جانبی معمول برخی مدرهاست ) را کاهش می دهد.

میوه کرفس حاوی مخلوطی از مونو ـ و سزکویی ترپن ها در اسانس اش است که همراه آن ها ، فتالیدها هم وجود دارند. فتالیدها مسوول بوی خاص کرفس هستند. در کرفس مخلوطی از فورانوکومارین ها و گلیکوزیدهایشان ، و هم چنین مقادیر قابل توجهی فلاونوئید و اسیدهای فنلی وجود دارد.

اثرات : علی رغم مخلوط پیچیده مواد شیمیایی موجود در هر یک از این دو گیاه ، برخی پیشرفت ها در تحقیقات فارماکولوژیک مواد موجود حاصل شده است.

اثر دیورتیک گل قاصدک با استفاده از مدل های حیوانی تایید شده است ، ولی ترکیبات مسوول این اثر مشخص نشده اند.مشخص شده که سزکویی ترپن لاکتن ها نقش مهمی دارند ، با این حال مقدار زیاد یون های پتاسیم و اینولین نیز می تواند دخالت واضحی داشته باشد. معلوم شده که افزایش ترشحات صفراوی گل قاصدک توسط سزکویی ترپن لاکتن های آن انجام می شود.

خواص آرام بخش کرفس بیشتر از اثر مدری آن مطالعه شده است. نشان داده شده که فتالیدها اثرات دیورتیک ، ضد اسپاسم و ضد تشنج دارند. اسانس تام کرفس هم اثرات مشابهی نشان داده و احتمالا با تحریک بافت اپی تلیال کلیه ها ، ممکن است باعث دیورز نقش دارند ، زیرا مشخص شده که برخی آنزیم های کلیه را که در بازجذب آب دخالت دارند ، مهار می نمایند.

مقدار مصرف : دو گیاه مذکور معمولا به دو صورت پودر گیاهی و یا دم کرده مصرف می شوند. دوز دوزانه گل قاصدک ۴ تا ۱۰ گرک برگ و ۳ تا ۵ گرم ریشه ، و در مورد کرفس ، ۵/۰ تا ۳ گرم میوه خشک می باشد.

موارد احتیاط و عدم مصرف : دیورتیک های گیاهی احتمالا اثر سایر داروهای مدر که بیمار ممکن است مصرف کند را ، تشدید می کنند و این ممکن است منجر به افت فشار خون ،هیپوکالمی و سایر علایم شدید دیورز شود.

گل قاصدک نباید درافرادی که دچار انسداد  مجاری صفراوی اند ، مصرف شود. به جز این ،هیچ عارضه جانبی یا تداخل با این گیاه گزارش نشده است. تماس مکرر با گیاه تازه ، ممکن است منجر به درماتیت تماسی شود و این اتفاق با گیاه خشک هم ممکن می باشد. کرفس در افرادی که دچار التهاب یا ناراحتی کلیه اند ،و نیز در بارداری نباید مصرف شود. فورانوکومارین های موجود ممکن است در بعضی افراد ایجاد فوتودرماتیت کنند و واکنش های حساسیتی نیز از کرفس مشاهده شده است .

ژونی پر

با نام علمی  (Juniperus  communis) و با اسامی محلی پیرو ، اریز .

میوه های این گیاه حایو حداقل ۱ درصد اسانس اند ، اسانس فوق عمدتا حاوی هیدروکربنن های ترپنی می باشد. مواد فلاونی ، تانن قند و رزین هم در میوه هایی این گیاه گزارش شده است.

اثر مدری ایین گیاه را عمدتا به حضور ترپینن ـ ۴ـ اول نسبت می دهند که منجر به افزایش جریان خون در کلیه می شود. این ماده در حقیقت سرعت فیلتراسیون گلومرولی را افزایش داده و متعاقبا تشکیل ادرار را افزایش می دهد.

بر اساس یافته های توکسیکولوژیک ، اسانس میوه های ژونی پر که به وسیله تقطیر با بخار آب به دست می آید ، اثرات محرک وجراحت زا روی کلیه دارد. احتمال دارد اثر مدری اصلا به خاطر این اسیب گلومرولی باشد. بررسی منابع نشان می دهد که در طب سنتی کشورهای مختلف که از این گیاه به عنوان مدر استفاده می کرده اند ، به اثر سمیت کلیوی فوق ، هرگز اشاره نشده و به نظر می آید که چندان معتبر و مستند نیست.

شاید به این دلیل که آسیب فوق ، در مصرف حداکثر و دوزهای بالا و در انواع مشخصی از حیوانات آزمایشگاهی مشاهده می شود. محققین حتی نتیجه گرفته اند که این آسیب کلیوی احتمالا به خاطر خود اسانس ژونی پر نبوده ، بلکه به خاطر ناخالصی های آن و شاید وجود اسنس تربانتین همراه با اسانس ژونی پر بوده است.

هیچ گونه اثر سمیت کلیوی مربوط به اسانس میوه های ژونی پر در نوشتجات بالینی یا در تحقیقات جدیدتر خصوصا در دوزهای درمانی مشاهده نشده است. با این حال ، مصرف میوه های این گیاه ، در نارسایی مزمن کلیه ، و به خاطر اثر مسقط جنین اش ، در بارداری نیز ممنوع است.

مقدار وموارد مصرف : کمیسیون گیاه درمانی آلمان ، مورد مصرف میوه های ژونی پر را ، “ درمان دیورتیک بیماری ها التهابی لوله های ادراری افران ” اعلام کرده است.ایین میوه ها به صورت خرد شده به مقدار یک قاشق چایخوری به صورت دم کرده مصرف می گردند. این میوه ها در گذشته برای آرتروز مزمن ، نقرس مزمن ، و انواع فراوانی از گرفتاری هایی مفصلی و عضلانی هم مصرف می شده اند.

گفته می شود که این گیاه متعلق به خانواده چتریان ، اصلا بومی اروپای جنوبی بوده است . اندامی از گیاه که اثر دارویی دارد ، ریشه های خشک شده انست که حاویی اسانس و مشتقات کومارینی است. اسانس آن ، اثر اسپاسمولیتیکی روی عضلات صاف نشان داده است.

ریشه انجدان یک مدر گیاهی یاست که هم به صورت منفرد و هم به صورت جزء اصلی برخی از مخلوط های دم کردنی دییورتیک مصرف می شود.

جعفری

جعفری نه تنها گیاهی است که به میزان زیادی به عنوان ادویه استفاده می شود ، بلکه یک گیاه

دارویی مهم نیز هست. جعفری هم یک گیاه از خانوداه چتریان است که از زمان دور کشت و مصرف می شده و برگ و ریشه خشک شده آن مصرف دارویی دارند. جعفری حاوی اسانسی است که میریستی سین و آپیول ، مواد عمده آنند. در گیاه ، ترپن هاو فلاونوئیدها هم گزارش شده اند. اسانس جعفری سمی آپیول ماده عمده اش می باشد.

آپیول خاصیت مسقط جنین داشته و باعث آسیب های عصبی می گردد.پلی نوریت شدید با فلج متقارن در دست ها و پاها ، بعد از یک دوره مصرف۲۰ روزه مشاهده شده که بعد از حدود ۱ تا ۲ سال خود بخود بهبود یافته است.

جعفری یک مدر قوی است و می تواند در همه افراد ، هنگامی که تحریک شدید و قوی ترشحات ادراری مورد نظر باشد ، تجویز شود. یک مورد آنوری کامل به خاطر مسمومیت از جیوه گزارش شده بعد از تجویز یک فنجان پر ، دم کرده جعفری کاملا درمان گردیده و این اثر مدری شدید جعفری را نشان می دهد. عرق جعفری هم از قدیم مورد توجه و استفاده بوده و میی تواند به صورت منفرد یا مخلوط با سایر مدرها مصرف گردد.

مرغ

این گیاه ییکی از معمولترین علف هاست. مرغ حاوی ساپونیین بوده و یک مدر ساپونینی تلقی می شود که می تواند در فرآورده های ترکیبی به کار رود. از ریشه ها و ریزوم های مرغ اسستفاده می شود. ماده عمده آن اسانس ، ساپونین ، موسیلاژ و پلی ساکارید است. اثر مدری اش خیلی شدید نیست و در بیماری های التهابی کانال های افران ادراری و سنگ مثانه و کلیه استفاده می شود.

انگشت عروس ( خارخر)

با ننام علمی  Ononis  spinosa  این گیاه از خانوده نخودیان است و ارتفاع ان به ۵/۰ متر می رسد . ریشه آن مصرف دارویی داشته و حاوی فلاونوئید ، ایزوفلانوئید و اسانس است. اثر مدری آن ثابت شده بسیار قوی نیست و کمتر از جعفری و ژونی پر می باشد. بنابراین از آن به عنوان جزیی از مخلوط دم کردنی ها و داروهای ترکیبی استفاده می گردد.

دم اسب

این گیاه دارای سیلیکای زیادی است. سیلیکات حلالیت بالایی در اب دارند و به حالت کلوئیدی در می آیند.دم اسب در یک مقدار محدود می تواند به عنوان مدر مطرح باشد ، ولی به نظر نمی آید اثر مدری آن در ارتباط با اسید سیلیسیک باشد. ساپونین های آن هم نم یتوانند باعث اثر مدری

باشند ، زیا که این دارو حاوی مقدار قابل ملاحظه ای از ساپونین ها نیست. به همین جهت اثر مدری بالقوه دم اسب باید به طور مناسبی ارزیابی شود. علاوه بر اثر مدری آن که به طور وسیعی مورد بحث است ، دم اسب یک محرک متابولیزم هم هست  که اثر مهم تری محسوب می شود. فایده عمده درمانی آن افزایش مقاومت بافت هم بند است. این مطلب که بافت هم بند در بیماری هایی روماتوئیدی مورد توجه و اهمیت می باشد ، شاید موثر بودن دم اسب را در این بیمارری و اثر مدری اش را تا حدی توجیه کند .

کاکل ذرت ـ دم گیلاس ( و آلبالو )

کاکل ذرت در واقع خامه های تخمدان گیاه ذرت یا بلال از خانوده گندمیان است که به عنوان یک مدر قوی و ضد عفونی کننده مجاری ادراری مصرف دارد. دم گیلاس و دو آلبالو عبارت از دم میوه های مدر و سنگ شکن مصرف دارد. اثر مدری این سه گیاه را به فلاونوئیدهای آن نسبت می دهند .

نکات توصیه شده برای داروسازان

در بین گیاهان ذکر شده ، گل قاصدک به خاطر آن که اثرات سمی اثبات شده ای نداشته و پتاسیم از دست رفته را جایگزین می کند ، احتمالا دیورتیک ترجیحی است.

داروسازان باید از وجود گیاه دیورتیک در برخی فرآروده ها که به عنوان تصفیه کننده خون ، لاغر کننده ، درمان دردهای روماتیسمی ، تسکین برخی علایم سندروم پیش قاعدگی و بعضی از حالت های دیگر است ، مطلع و آگاه باشند.

تداخل مدرهای گیاهی با مدرهای شیمیایی مرسوم ممکن است منجر به اثر دیورتیک شدیدی شود.

گیاهان (کلا) در برخی افراد ، ایجاد حساسیت می کنند.

«مطالب پیشنهادی به شما»

درباره نویسنده

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.